انجمن ایرانی ژئومورفولوژی پژوهشهای ژئومورفولوژی کمّی 22519424 14 4 2026 04 21 Morphogenesis characteristics of the Lut Desert based on sedimentary granulometry ویژگی‌های مورفوژنز بیابان لوت براساس دانه سنجی رسوبی 232035 10.22034/gmpj.2025.526882.1564 FA رقیه دلارام دانشجوی دکتری ژئومورفولوژی و مدیریت محیط، دانشکده جغرافیا و برنامه‌ریزی محیطی، دانشگاه سیستان و بلوچستان، زاهدان، ایران. صمد فتوحی دانشیار ژئومورفولوژی، دانشکده جغرافیا و برنامه‌ریزی محیطی، دانشگاه سیستان و بلوچستان، زاهدان، ایران، 0000-0001-7364-2053 حسین نگارش استاد ژئومورفولوژی، دانشکده جغرافیا و برنامه‌ریزی محیطی، دانشگاه سیستان و بلوچستان ، زاهدان، ایران سید علی المدرسی استاد گروه سنجش از دور و GIS دانشگاه آزاد اسلامی یزد، یزد، ایران Journal Article 2025 06 06 Extended Abstract Introduction The Lut Desert is one of the most prominent and significant desert regions located in southeastern Iran. Due to its unique climatic and geological conditions, it has attracted considerable attention in geomorphological and geological studies. This desert is known as one of the hottest and driest places on Earth, with extremely high temperatures and very low precipitation rates. Such harsh climatic conditions have led to the formation of distinctive landforms and surface features, which are the focus of many scientific investigations. Studying the surface sediments and geomorphology of the Lut Desert can provide valuable insights into erosional and depositional processes in arid and semi-arid environments. The Lut Desert lies within the Lut structural block in eastern Iran and plays a crucial role in understanding the geomorphological evolution of Iran’s desert regions. This area has been subjected to various tectonic systems, leading to the formation of igneous and metamorphic structures. Given that current tectonic activity in the region is minimal, aeolian (wind-driven) erosion and deposition have become the primary factors shaping the landscape. Detailed investigation of surface sediments and particle morphology offers a deeper understanding of the origins and processes behind sediment deposition. The Lut Desert experiences a hot and arid climate with annual precipitation rarely exceeding a few millimeters. Summer temperatures often surpass 50 degrees Celsius. Dominant winds in the region, especially the “120-day wind” blowing from the northwest to southeast, play a central role in transporting fine sand and dust particles. These winds contribute significantly to the erosion and formation of diverse geomorphological features such as yardangs (wind-carved ridges), sand dunes (barchans), and gravel plains. Methodology In this study, samples were collected from 19 different locations across the Lut Desert to represent its geomorphological diversity. Samples were prepared in the laboratory using wet sieving methods for particle size analysis. Using a shaker and standard sieves, particle size distributions were determined. For a more detailed analysis, particle morphoscopy was conducted using stereomicroscopy and electron microscopy to examine particle shape and surface texture. Statistical analysis was carried out with SPSS software to calculate parameters such as mean particle size, sorting, elongation, and skewness. These analyses helped distinguish between wind-driven (Aeolian) and water-driven (fluvial) sediments. Results and Discussion Particle size analysis showed that surface sediments of the Lut Desert include a wide range of grain sizes from coarse sand to fine silts and sandy silts. Generally, sediments showed moderate to poor sorting and a negative skewness, indicating a dominance of wind-derived sediments. Morphoscopic studies revealed many particles possess rough, angular surfaces consistent with short-distance aeolian transport and mechanical abrasion by wind. Some particles appeared semi-translucent and slightly rounded, suggesting secondary processes such as limited fluvial reworking. The evidence from the data indicates that aeolian erosion and deposition are the dominant processes shaping the surface of the Lut Desert. Prevailing winds transport sand particles from eastern sand seas towards western yardang fields. Although limited signs of fluvial activity were observed in some localities, their influence is considerably less than that of wind processes. This is especially evident in areas covered by hamada (Rocky desert pavements) and stone pavements, where wind is the main shaping agent. Mineralogical composition and particle morphology indicate that the source materials are primarily igneous and sedimentary rocks from adjacent regions, transported and deposited by wind over varying distances. The findings of this study contribute to a better understanding of erosional and depositional processes in desert environments and can be useful for environmental management, predicting geomorphological changes, and climatic studies. Furthermore, understanding aeolian sediment characteristics aids in evaluating surface mineral resources and environmental studies. Knowledge of these processes is also vital for addressing dust storm phenomena and their impacts on nearby human settlements and agriculture. Conclusions According to the results of the studies, the most important surface features in the Yalan Sand include star-shaped dunes, wind holes or wind basins, irrigation holes, sand blades, longitudinal and saif hills, barkhans and kaluts. The erosion rate in the Lut Desert is very high due to the high wind speed, so that the trunks of Gaz and Taq trees are up to 120 cm outside the sediments. Based on the grain size analysis and statistical analysis of sedimentological parameters, the collected sediments indicate three types of sedimentary environments and two types of processes. Aeolian, playan and alluvial environments have been created by the activity of two types of wind and water processes. Based on the mineralogical and morphoscopy results, the dominant minerals in the sandy sediments of the Lut Desert and Yalan Sand include quartz, feldspar, calcite and clay minerals. In the Rigi Plain and the Kalut Zone, the simultaneous presence of particles with different roundness, opaque and transparent particles, as well as sediments with low mineralogical maturity in the aeolian sand samples indicates that sediment was supplied from multiple sources, with different intervals and processes in the past. The sources of aeolian sand outside the Kalut area include large alluvial fan deposits in the northern, northwestern, and western parts of the Lut Block, which are mostly igneous particles and alluvial fan deposits that are igneous, metamorphic, and sedimentary in the order of abundance. Given that the cobbles have lower chemical and mechanical resistance, it is not possible to make a definitive statement about the transport factors by studying the grain surface effects, so quartz grains are used to study the grain surface effects. In the coarser fractions, small rocks are more abundant, but in the medium fractions, quartz, detrital carbonate, feldspar, and heavy minerals are more abundant, and wind-blown quartz is more abundant in the finer fractions. Keywords: Geomorphological features, Sedimentology, Sedimentary environments, Aeolian deposits, Lut Desert چکیده بیابان لوت در شرق فلات مرکزی ایران واقع شده و از نظر زمین‌ریخت‌شناسی یکی از پهنه‌های کم‌نظیر در میان بیابان‌های جهان به شمار می‌رود. این منطقه عمدتاً از رسوبات دوران کواترنری پوشیده شده است. بررسی‌های رسوب‌شناسی در پهنه‌های ماسه‌ای، علاوه بر شناسایی و تشخیص نوع محیط‌های رسوبی و رخساره‌های مختلف، اطلاعات ارزشمندی در زمینه فرایندهای حمل‌ونقل، رسوب‌گذاری، انرژی محیط رسوبی، ویژگی‌های سنگ منشأ، فرایندهای هوازدگی و نوع جریان فراهم می‌کند. در این پژوهش، به‌منظور شناسایی جهت و سرعت باد و تحلیل اشکال ژئومورفولوژیکی، با استفاده از روش‌های استاندارد نمونه‌برداری، ۱۹ نمونه رسوب سطحی از تلماسه‌های ریگ یلان در یک پروفیل عرضی از بیابان لوت برداشت شد. آزمایش‌های دانه‌بندی و مورفوسکوپی در آزمایشگاه زمین‌شناسی کشور انجام گرفت و داده‌های حاصل با نرم‌افزار SPSS پردازش شدند. نتایج تحلیل‌های آماری نشان داد که میانگین جورشدگی نمونه‌ها 1.25 (از ضعیف تا متوسط)، میانگین کج‌شدگی 0.25 (کج‌شدگی زیاد به سمت ذرات ریز)، و میانگین کشیدگی 1.07 (کشیدگی متوسط) است. بر این اساس، وجود رسوبات با جورشدگی متغیر، کشیدگی متوسط و کج‌شدگی به سمت ذرات ریزدانه، بیانگر منشأ عمدتاً بادی و در برخی نقاط منشأ رودخانه‌ای است.نتایج بررسی‌های مورفوسکوپی نیز یافته‌های رسوب‌شناسی را تأیید می‌کند. این بررسی‌ها نشان می‌دهد که رسوبات در محدوده ماسه، ماسه‌گلی و گل‌ماسه‌ای قرار دارند و در برخی نقاط دارای مقدار اندکی گراول هستند. ترکیب این داده‌ها با پارامترهای آماری رسوب‌شناسی، نشان‌دهنده منشأ غالب بادی و در برخی نقاط منشأ پلایایی و آبرفتی است. با تحلیل دانه‌بندی و ویژگی‌های مورفوسکوپی رسوبات، با شناسایی نوع و جهت بادهای غالب، امکان تفسیر دقیق‌تر فرایندهای شکل‌زایی در بیابان لوت را فراهم می‌سازد. این اطلاعات می‌تواند شواهدی از تغییرات اقلیمی گذشته و پویایی کنونی بیابان لوت ارائه دهد و به شناخت دقیق‌تر فرایندهای حمل‌ونقل، منشأ سنگی و پایداری رسوبات سطحی کمک می‌کند.

انجمن ایرانی ژئومورفولوژی پژوهشهای ژئومورفولوژی کمّی 22519424 14 4 2026 04 21 Zoning of geotourism capabilities of the northern slopes of the Bozqosh mountain range پهنه بندی توانمندی های ژئوتوریستی دامنه های شمالی رشته کوه بزقوش 233710 10.22034/gmpj.2025.539698.1574 FA فریبا کرمی دانشگاه تبریز 0000-0002-0021-5680 فاطمه رنگرز فروغ گروه ژئومورفولوژی، دانشکده برنامه ریزی و علوم محیطی، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران معصومه رجبی گروه ژئومورفولوژی، دانشکده برنامه ریزی و علوم محیطی، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران Journal Article 2025 08 06 Introduction: Tourism is a fundamental element in the development of a region. Geotourism, as a novel approach within the tourism sector, examines the relationship between space, environment, culture, and tourism, aiming to enhance the connections among space, humanity, and culture in the context of tourism. It seeks to view tourism as an opportunity for the preservation and development of the environment and cultural heritage. In recent decades, geotourism has become one of the most significant forms of tourism worldwide due to its diverse applications. Notable applications of geotourism include its positive impact on local economies, environmental conservation, the promotion of cultural and historical significance of locations, enhancement of tourism infrastructure, and the creation of job opportunities. The study of geodiversity and geomorphosites represents an integrative concept that bridges tourism studies and earth sciences, facilitating a reevaluation and popularization of earth science concepts among the public. Research Methodology The research methodology employed in this study is a mixed-methods approach, integrating both quantitative and qualitative analyses with a practical objective. Initially, the geosites located on the northern slopes of the Bozqush Mountain range were identified through interviews and field observations. Subsequently, the value of these geosites was assessed using the Primary Geodiversity Assessment (PGA) method. The statistical population for this segment of the research comprised the opinions of 15 experts from the Department of Tourism and Cultural Heritage of East Azerbaijan Province, as well as the Cultural Heritage Department of Sarab County. To evaluate the geotourism potential of the northern slopes of Bozqush, a questionnaire was designed to weight the criteria based on the MACBETH model. Expert opinions were solicited from 15 faculty members of the Department of Geomorphology and Geology at Tabriz University, as well as specialists from the Water Department of Sarab County. In this questionnaire, participants were asked to provide scores for pairwise comparisons of the criteria and their importance on a scale from 0 to 6. In the third phase, hot springs were prioritized using a questionnaire based on the Simple Additive Weighting (SAW) model. In this questionnaire, expert opinions were gathered from 15 specialists from the Water Department of Sarab County, the Cultural Heritage Department of Sarab County, and the Regional Water Authority of East Azerbaijan Province. They were requested to rate the proximity of the criteria to the reality of the hot springs using a Likert scale ranging from 1 to 5. Conclusion: Geotourism, as a critical option in the tourism industry, aims to achieve objectives such as environmental sustainability, increased economic profitability, reduction of detrimental impacts resulting from the exploitation of geological and geomorphological resources, and minimal changes to natural ecosystems. The northern slopes of the Bozqush Mountain range in East Azerbaijan Province possess significant potential for geotourism development due to their unique characteristics, facilitating activities such as mountaineering, slope climbing, skiing, and hydrotherapy. This research aims to evaluate the geotourism capabilities of the northern slopes of the Bozqush Mountain range in Sarab County. To prepare maps of geotourism potential zones, 15 key criteria were initially identified, and corresponding maps for each criterion were developed using ARC GIS software. Subsequently, using the MACBETH model and considering the established priorities for geotourism development in the region, each criterion was weighted. The findings revealed that the elevations of Bozqush were identified as the most significant influencing criterion in this study. The northern slopes of the Bozqush Mountain range, due to their diverse and challenging routes for mountaineering and slope climbing, can attract tourists. Additionally, the potential for snow accumulation in winter provides suitable opportunities for the development of winter sports. This region, with its natural hot springs known for their therapeutic properties, can also be recognized as a health tourism destination. To optimize the utilization of the region's geotourism capabilities, it is essential to develop infrastructure, including the establishment and improvement of transportation, accommodations, and amenities for tourists. Ensuring the safety of mountaineers and slope climbers through the installation of signposts, creation of designated paths, and hiring of local guides is crucial. Furthermore, educating and promoting sustainable tourism to tourists and local communities to enhance awareness regarding the importance of natural resource conservation is necessary. Providing facilities and services for winter sports, such as skiing and snowboarding, including the establishment of ski slopes and provision of equipment, is also vital. The results of the zoning analyses indicate that 33.21% of the area is classified as highly suitable, 58.37% as suitable, 7.41% as relatively suitable, 1.01% as relatively unsuitable, and 0.006% as unsuitable. Activities such as mountaineering and slope climbing, as well as hydrotherapy, are prioritized over other activities. These findings emphasize the need to identify zones for potential geotourism locations adjacent to the hot springs of Asbfarushan, Allah Haq, Ardaha, Shalghon, Jaldeh Bakhan, and Narmiq. Given the high potential of the hot springs in enhancing the geotourism capabilities of the region, prioritization of these springs was conducted using the Simple Additive Weighting (SAW) model. The prioritization results indicate that the hot springs of Asbfarushan, Allah Haq, Ardaha, Shalghon, and Jaldeh Bakhan, along with Narmiq, are ranked highest in priority. This research demonstrates that the northern slopes of the Bozqush Mountain range possess significant potential for the development of geotourism activities. Planning for sustainable tourism development, particularly in mountaineering, slope climbing, and winter tourism, can substantially contribute to the conservation of the region's natural and geological resources while enhancing public awareness in this field. دامنه های شمالی رشته کوه بزقوش با بهره مندی از طبیعت بکر و وضعیت ژئومورفولوژیکی پویا یکی از مناطق توانمند جهت توسعه ژئوتوریسم می باشد. پژوهش حاضر با هدف توان سنجی ژئوتوریستی دامنه های شمالی رشته کوه بزقوش انجام شده است. روش تحقیق در این پژوهش، به لحاظ روش، توصیفی- تحلیلی و از نوع هدف کاربردی می‌باشد که در راستای تحلیل اطلاعات از روش ارزیابی اولیه میراث زمین (PGA ) و برای وزن‌دهی به معیارها از مدل MACBETH استفاده شده است. در این پژوهش معیارهای طبیعی و انسانی مورد بررسی قرار گرفتند. نتایج وزن دهی نشان داد که ارتفاعات بزقوش، فاصله از جاذبه های گردشگری و ژئوسایت ها و راه های ارتباطی به ترتیب بیشترین تاثیر را در توانهای ژئوتوریستی منطقه دارند. نتایج پژوهش بر اساس مدل PGA نشان داد ژئوسایت‌های دامنه شمالی رشته بزقوش دارای ارزش‌های ژئوتوریستی هستند. فعالیت‌های کوهنوردی و دامنه‌نوردی و همچنین آب‌درمانی نسبت به سایر فعالیت‌ها در اولویت قرار دارند. این یافته‌ها تأکید می‌کند که باید پهنه‌هایی برای مکان‌های مستعد ژئوتوریسم شناسایی شوند که در مجاورت چشمه‌های آبگرم اسب‌فروشان، الله حق، اردها، شالقون، جلده باخان و نرمیق واقع شده‌اند. نتایج حاصل از پهنه بندی نشان می‌دهد 21/33 درصد از مساحت منطقه در پهنه بسیار مناسب،37/58 درصد در پهنه مناسب، 41/7 درصد در پهنه نسبتا مناسب، 01/1 درصد در پهنه نسبتا نامناسب و 0006/0 درصد نیز پهنه نامناسب قرار دارند. پهنه‌های بسیار مناسب محدوده-های اطراف چشمه آبگرم دامنه‌های شمالی بزقوش را شامل می‌شود. با توجه به اهمیت بالای چشمه ها در توان های ژئوتوریستی منطقه، چشمه ها نیز با استفاده از مدل SAW اولویت بندی شدند. نتایج اولویت بندی به ترتیب شامل چشمه‌های آبگرم اسب فروشان، الله حق، اردها، شالقون و جلده باخان و نرمیق می‌باشد. از طرفی، ژئوسایت‌های با ارزش بالا در مدل PGA با پهنه‌های مستعد ژئوتوریستی حاصل از پهنه‌بندی در این منطقه منطبق هستند.

انجمن ایرانی ژئومورفولوژی پژوهشهای ژئومورفولوژی کمّی 22519424 14 4 2026 04 21 Land Subsidence Hazard Zoning Using the MaxEnt Model (Case Study: Isfahan Province) پهنه بندی خطرفرونشست با استفاده از مدل مکسنت (مطالعه موردی استان اصفهان) 234441 10.22034/gmpj.2025.538310.1572 FA پریوش الوندی دانشگاه اصفهان مژگان انتظاری دانشگاه اصفهان 0000-0003-0014-0209 موسی کردوانی دانشگاه اصفهان Journal Article 2025 07 31 در میان پدیده‌های طبیعی مخرب، فرونشست زمین در کنار زلزله، سیل و لغزش، از جمله ویرانگرترین مخاطرات ژئومورفیک ناشی از فرآیندهای زمین‌ساخت و فعالیت‌های انسانی به شمار می‌رود عوامل اصلی وقوع این پدیده عبارتند از: زلزله، سیل، بهره‌برداری بیش از حد از آب‌های زیرزمینی و کاهش آن، فعالیت‌های معدنی، ساخت تونل و غیره در میان همه این عوامل ممکن، بهره‌برداری از آب‌های زیرزمینی مهمترین مسئله در این زمینه است کاهش سطح آب‌های زیرزمینی بصورت یک فرایند کند و تدریجی عامل اصلی فرونشست زمین است برداشت بیش از حد از آبخوان ها به ویژه در مناطق کشاورزی و مسکونی، این مناطق را فرونشست زمین یکی از مخاطرات ژئومورفیک محسوب میشود که دارای حرکتی کند و بطئی بوده و آثار مخرب خود را در بلندمدت نشان می دهداز اثرات مخرب این مخاطره که مستقیم برزمین آسیب می زند میتوان به ایجاد ترک در ساختمان ها ، جاده هاو پل ها اسیب به زیر ساخت های حیاتی مانند خطوط لوله شبکه فاضلاب و تغییر در شبکه الگوهای آب شناسی منطقه اشاره و آسیب های غیر مستقیم آن عبارت اند از افزایش هزینه های نگهداری زیر ساخت ها، کاهش ارزش زمین واملاک، مهاجرت جمعیت از مناطق اسیب دیده، اختلال در فعالیت های اقتصادی (کندردهنوی،1403)بنابراین بنابراین فرونشست زمین در مقیاس فضایی و زمانی باعث چنین خسارت هایی در جهان میشود. این پدیده، که در نقاط مختلف جهان و به‌ویژه در ایران به وفور مشاهده می‌شود (جلینی و همکاران، 1396)، به یک بحران ملی تبدیل شده است. نرخ فرونشست در ایران به طور نگران‌کننده‌ای 34 برابر میانگین جهانی کشورهای توسعه‌یافته برآورد می‌شود. در حال حاضر، بیش از 300 دشت کشور درگیر این پدیده هستند که در برخی مناطق، همچون دشت کبوترآهنگ همدان، ورامین، نظرآباد، تهران، مشهد، نیشابور و دشت‌های استان‌های کرمان، اصفهان و قزوین، به مرحله بحرانی و تشکیل چاله‌های وسیع رسیده است (احمدی، 1401). در مناطق خشک و نیمه‌خشک، به ویژه در ایران، اصلی‌ترین عامل تشدید فرونشست، برداشت بی‌رویه از منابع آب زیرزمینی و نابودی و تدریجی آبخوان ها است (ریتب ابوتالیب،2020) و(فصاحیه وهمکاران،2025). کاهش سطح آب زیرزمینی منجر به کاهش فشار منفذی در لایه‌های ریزدانه آبرفتی، تحکیم و فشردگی غیرقابل برگشت این لایه‌ها، و در نتیجه، نشست دائمی سطح زمین می‌شود(مقیمی و همکاران،1400).به مستعدترین مناطق برای وقوع فرونشست زمین تبدیل کرده است. روش کار در این پژوهش، هدف پهنه بندی فرونشست با استفاده از شاخص های تاثیر گذار بر رخداد فرونشست و مدل حداکثر آنتروپی (مکسنت) در استان اصفهان است. این پژوهش بر سه مرحله اصلی استوار است (شکل 2). 1) شناسایی و آماده سازی داده‌ها: داده‌های مورد نیاز برای این پژوهش شامل نقاط وقوع فرونشست و شاخص‌های محیطی تأثیرگذار بر آن است. • الف) شناسایی موقعیت فرونشست‌ها: : موقعیت فرونشست‌ها از طریق بررسی‌های میدانی و استفاده از تصاویر ماهواره‌ای سنتینل 1 و گوگل ارث ثبت گردید. این نقاط به عنوان لایه رقومی فرونشست‌ها در محیط نرم‌افزار GIS تهیه شدند. ب) تهیه لایه‌های اطلاعاتی شاخص‌های تاثیرگذار پس از تهیه نقشه‌های شاخص‌های تأثیرگذار، نقاط فرونشست در سرتاسر استان رقومی شده و به عنوان لایه‌های ورودی به مدل MaxEnt استفاده گردید. 3)اعتبار سنجی مدل: برای ارزیابی و اعتبارسنجی مدل نهایی، از دو روش کلیدی استفاده شد: •الف) شاخص سطح زیر منحنی (AUC) برای منحنی (ROC): این شاخص برای ارزیابی دقت پیش‌بینی مدل به کار رفت. آزمون (Jackknife): این آزمون برای تعیین میزان تأثیر و اهمیت هر یک از شاخص‌ها به عنوان متغیرهای ورودی در مدل MaxEnt استفاده شد. نتیجه گیری نتایج حاصل از این مطالعه نشان داد که مدل MaxEnt با استفاده از 14 شاخص محیطی، توانایی بالایی در شناسایی مناطق مستعد فرونشست دارد. شاخص‌های شبکه کانال %41،ارتفاع %11، کاربری اراضی%10رطوبت خاک%9و بافت خاک%8.5 به ترتیب بیشترین تأثیر را در وقوع فرونشست در استان اصفهان ایفا می‌کنند. نقشه خطر فرونشست ، استان را به چهار طبقه خطر شامل کم خطر، متوسط،زیاد وبسیار زیادتقسیم کرده است. مناطق کم خطرمناطق با نرخ فرونشست ناچیزهستند که قسمت زیادی از استان را شامل میشود و مناطق که پرخطر هستند نرخ فرونشست بسیار بالا دارند.لازم به ذکر است که مناطق با خطر زیاد وبسیار زیاد منطبق هستند به آبخوان های اصلی استان از جمله ابخوان کوهپایه -سگزی ، برخوار، نجف آباد، بو ئین- میاندشت بحث اعتبارسنجی مدل با استفاده از منحنی ROC و مقدار AUC، دقت بالای مدل را تأیید کرد، به طوری که مقدار AUC برای نمونه تعلیمی 0.819 و برای نمونه آموزشی 0.807 بود. این مقادیر، که در محدوده "خیلی خوب" قرار می‌گیرند ، نشان‌دهنده قابلیت بالای مدل MaxEnt در پیش‌بینی و پهنه‌بندی مناطق مستعد فرونشست هستند. این نتایج حاکی از آن است که مدل توسعه‌یافته می‌تواند به عنوان یک ابزار قابل اعتماد برای ارزیابی ریسک فرونشست و برنامه‌ریزی‌های مدیریت زمین در استان اصفهان مورد استفاده قرار گیرد فرونشست زمین، یک مخاطره ژئوهیدرولوژیکی مهم، در سال‌های اخیر چالش‌های جدی را برای مناطق مختلف جهان، به ویژه ایران، ایجاد کرده است. موقعیت جغرافیایی و شرایط مرتبط با آن، ایران را درمعرض آسیب‌پذیری بالایی نسبت به این پدیده قرار داده است که منجر به خسارات گسترده به زیرساخت‌های حیاتی مانند سیستم‌های آبیاری، سازه‌های شهری، چاه‌ها و شبکه‌های آبرسانی، گاز و برق و خاک‌های کشاورزی می‌شود. باتوجه به اینکه استان اصفهان یکی از مناطق بحرانی کشوردر زمینه فرونشست است، پایش دقیق وضعیت و تحلیل عوامل مؤثر بر آن از اهمیت بالایی برخوردار است.این پژوهش باهدف پیش‌بینی وپهنه‌بندی فضایی مناطق مستعدفرونشست در استان اصفهان، ازمدل حداکثرآنتروپی (MaxEnt) بهره گرفته است. درابتدا، موقعیت نقاط فرونشست ازطریق پردازش تصاویر ماهواره‌ای (سنتینل-1) وبازدیدهای میدانی استخراج و در محیط GIS رقومی‌سازی شد. سپس، 14 شاخص محیطی تأثیرگذار برفرونشست، شامل عوامل هیدرولوژیکی از جمله فاصله از آبراهه، رطوبت خاک، شبکه آبراهه، عوامل ژئومورفولوژیکی مانند شیب، ارتفاع، سایه روشن، شیب نسبی ، طول شیب، همگرایی، عوامل زمین‌شناسی شامل لایه های زمین‌شناسی و فاصله ازگسل و عوامل انسانی مانند کاربری اراضی و فاصله ازجاده، با استفاده از نرم‌افزارهای GIS و SAGA GIS تهیه شدند(نقشه کاربری اراضی با استفاده از تصاویر لندست-8 تولید گردید).برای اجرای مدل MaxEnt، 70 درصد ازداده‌های حضور برای آموزش و 30 درصد برای آزمون مدل تخصیص یافت. نتایج آزمون Jackknife نشان دادکه شاخص‌های تراکم شبکه آبراهه، ارتفاع، رطوبت خاک و بافت خاک بیشترین تأثیر را دروقوع فرونشست در منطقه مورد مطالعه داشته‌اند، درحالی که شاخص همگرایی کمترین سهم را ایفا کرده است. اعتبار سنجی مدل با استفاده از منحنی ROC ومساحت زیر منحنی (AUC) انجام شد که مقدار AUC = 0.807 نشان‌دهنده دقت خیلی خوب مدل درپهنه‌بندی خطر فرونشست می‌باشد. نتایج این مطالعه، نقشه‌ای جامع از پهنه‌بندی مناطق مستعد فرونشست ارائه می‌دهدکه می‌تواند ابزاری کارآمد برای برنامه‌ریزی مدیریت زمین، منابع آب فرونشست در استان اصفهان باشد.

انجمن ایرانی ژئومورفولوژی پژوهشهای ژئومورفولوژی کمّی 22519424 14 4 2026 04 21 Assessment of Alvand River Water Quality in Sarpol-e Zahab County Using the Hydrogeomorphological Index (IHG) تحلیل کیفیت رودخانه الوند شهرستان سرپل ذهاب با استفاده از شاخص هیدروژئومورفولوژیکی IHG 234599 10.22034/gmpj.2025.551993.1584 FA امجد ملکی کرمانشاه دانشگاه رازی - دانشکده ادبیات وعلوم انسانی - گروه جغرافیا سمیه حیدریان گروه جغرافیا، دانشکده ابیات و علوم انسانی، دانشگاه رازی، کرمانشاه، ایران Journal Article 2025 10 08 Rivers are fundamental components of natural ecosystems, playing a vital role in maintaining environmental balance, recharging groundwater resources, supporting biodiversity, and fulfilling a wide range of human needs. They serve as dynamic systems that connect terrestrial and aquatic environments, regulate hydrological cycles, and provide essential services such as water supply, flood control, and habitat for diverse species. However, in recent decades, the rapid expansion of urbanization, uncontrolled development of residential areas, and unsustainable exploitation of natural resources have led to significant changes in the structure and function of river systems worldwide.The Alvand River, a prominent watercourse in western Iran, originates from the Zagros Mountains and flows through Sarpol-e Zahab County. In recent years, this river has undergone considerable transformations due to both anthropogenic and natural pressures. Key threats include encroachment on the riverbed and floodplain, land-use changes, excessive extraction of sand and gravel, and the construction of engineering structures along the river channel. These activities have disrupted the river’s natural morphology, reduced its ecological resilience, and imposed serious damage on its hydrogeomorphological integrity. This study aims to assess the hydrogeomorphological quality of the Alvand River within the urban stretch of Sarpol-e Zahab, specifically from the point where the river enters the city to the village of Qareh-Bolagh. To achieve this, the Hydrogeomorphological Quality Index (IHG) was employed—a multi-criteria assessment tool designed to evaluate the ecological and physical condition of river systems. The main channel was divided into seven distinct segments, and the IHG index was calculated for each segment using field observations, satellite imagery, and GIS-based spatial analysis. The IHG index evaluates nine parameters grouped into three main categories: (1) river functionality (including flow continuity, interaction with groundwater, and flow dynamics), (2) channel morphology (including cross-sectional shape, meandering patterns, and bed diversity), and (3) riparian vegetation (including density, diversity, and connectivity of plant cover). Each parameter is scored from 1 to 10, with higher scores indicating more natural conditions and better ecological performance. The total score for each segment reflects its overall hydrogeomorphological quality and provides a basis for comparison across different parts of the river. The results revealed that segments 1, 6, and 7 exhibit relatively favorable conditions. These areas are located outside the urban core and have experienced limited human interference. Natural riparian vegetation is largely intact, meandering patterns are preserved, and hydrological connectivity remains functional. In contrast, segments 3 and 4—located within the urban center—show very poor quality due to extensive human interventions. These include channelization, construction of engineering structures within the riverbed, disruption of flow continuity, and conversion of the floodplain into residential and agricultural land uses. Additionally, uncontrolled extraction of riverbed materials such as sand and gravel has led to bed degradation, loss of habitat diversity, and reduced ecological stability. Segments 2 and 5 fall into an intermediate category. Situated on the urban fringe, these segments show signs of disturbance but still retain some natural features. The river in these areas is semi-stable, and without proper management, they risk degradation similar to segments 3 and 4. Therefore, these transitional zones are critical for conservation planning and can serve as priority areas for restoration and protection efforts. Their current condition offers an opportunity for proactive intervention before irreversible damage occurs. From a practical standpoint, the findings of this study provide a valuable foundation for decision-making in water resource management, river ecosystem conservation, and sustainable urban development. The IHG index, with its multi-dimensional approach, enables comparative analysis across different river segments and can be adapted for use in similar studies on other rivers in Iran and beyond. Moreover, the integration of GIS tools enhances the precision and interpretability of spatial data, supporting more informed environmental planning and policy-making. To improve the condition of the Alvand River within Sarpol-e Zahab’s urban stretch, the following measures are recommended: (1) legally define and enforce the river’s buffer zone to prevent construction within the floodplain, (2) regulate and reduce in-stream material extraction, replacing it with alternative sources outside the river corridor, (3) restore natural riparian vegetation and establish protective green belts, (4) redesign engineering structures to minimize disruption to natural flow patterns, and (5) engage and educate local communities in river stewardship and water conservation. In conclusion, this study demonstrates that the hydrogeomorphological quality of rivers is highly influenced by human activities. Without targeted management and conservation interventions, degradation will likely continue, leading to long-term ecological and social consequences. The Alvand River serves as a case study illustrating the challenges of balancing urban development with the preservation of natural resources. Therefore, adopting scientific, participatory, and data-driven approaches is essential for maintaining the ecological integrity of river systems and ensuring their long-term sustainability. رودخانه‌ها به‌عنوان عناصر کلیدی در پایداری اکولوژیکی و توسعه شهری، تحت تأثیر مداخلات انسانی دچار تغییرات هیدروژئومورفولوژیکی گسترده‌ای شده‌اند. پژوهش حاضر با هدف ارزیابی کیفیت هیدروژئومورفولوژیکی رودخانه الوند در محدوده شهری سرپل‌ذهاب، از شاخص IHG بهره گرفته است. این شاخص با تمرکز بر سه مؤلفه عملکردی، مورفولوژی کانال و پوشش گیاهی حاشیه‌ای، امکان تحلیل جامع تأثیرات آنتروپوژنیک را فراهم می‌سازد. داده‌های پژوهش شامل نقشه‌های توپوگرافی و زمین‌شناسی، تصاویر ماهواره‌ای، فایل‌های مکانی و مشاهدات میدانی بوده که با استفاده از نرم‌افزار ArcGIS تحلیل شدند. محدوده مورد مطالعه به طول ۸ کیلومتر به هفت بازه طولی تقسیم گردید و برای هر بازه، امتیاز شاخص IHG محاسبه و در پنج کلاس کیفی طبقه‌بندی شد.نتایج نشان داد که کیفیت هیدروژئومورفولوژیکی رودخانه در بازه‌های خارج از محدوده شهری (۱ و ۷) در سطح «خیلی خوب» قرار دارد، در حالی‌که بازه‌های مرکزی شهری (۳ و ۴) به‌دلیل شدت مداخلات انسانی، در کلاس «خیلی بد» ارزیابی شدند. بازه‌های میانی و حاشیه‌ای نیز وضعیت بینابینی داشته و پتانسیل بازسازی اکولوژیکی را نشان دادند. تحلیل تطبیقی با مطالعات داخلی و بین‌المللی، بر نقش شاخص‌های چندبعدی مانند IHG و RRI در پایش و مدیریت رودخانه‌ها تأکید دارد. یافته‌ها بیانگر آن است که فاصله از مرکز شهری، شدت مداخلات انسانی، و حفظ ساختار طبیعی رودخانه، عوامل تعیین‌کننده در کیفیت اکولوژیکی و ژئومورفولوژیکی هستند. در مجموع، استفاده از شاخص IHG در ارزیابی رودخانه‌های شهری، ابزاری مؤثر برای شناسایی بازه‌های آسیب‌پذیر، تدوین راهبردهای حفاظتی، و ارتقاء تاب‌آوری زیست‌محیطی محسوب می‌شود. این پژوهش با ارائه الگویی فرآیندمحور، زمینه‌ساز مدیریت پایدار رودخانه الوند و سایر رودخانه‌های شهری ایران خواهد بود.

انجمن ایرانی ژئومورفولوژی پژوهشهای ژئومورفولوژی کمّی 22519424 14 4 2026 04 21 Recovery the extent of the pluvial lake area of hole Masile based on lake terraces in the Quaternary بازیابی حدود گسترش دریاچه پلویال چاله مسیله براساس پادگانه های دریاچه ای در کواترنری 234800 10.22034/gmpj.2025.555804.1589 FA عارفه شعبانی عراقی گروه آموزش جغرافیا، دانشگاه فرهنگیان، صندوق پستی 14665-889، تهران، ایران 0009-0002-0716-6276 مجتبی یمانی استاد دانشکده جغرافیا دانشگاه تهران 0000-0002-2042-7365 Journal Article 2025 10 27 Introduction The last and shortest geological period is the Quaternary. One of the most important features of this period is irregular climate changes. The evidences and legacies of this unique period began and continues about 2.5 million years ago, and the last part of this period that has continued until now is the Holocene period.Today, Iran's playas are in arid conditions, but the geomorphological and sedimentological evidences of these areas have indicated significant changes in their climatic and natural conditions in the Quaternary. In this period glacial and interglacial condition in high latitudes and high mountains of mid-latitudes in areas far from the lands covered with ice, the level of lakes rose and there were lakes in the closed basins of arid or semi-arid areas today as well. Many studies conducted on the Holocene and Quaternary climate in Iran have pointed to dry and cold climatic conditions in the glacial period and relatively humid and warm in the interglacial period. Some authors have also proposed the event (rainy period) and assumed that the amount of precipitation is greater during the glacial period. Some scientists also attach importance to the increase in rainfall during that period and consider the changes in these areas to be caused by the cooling of the air and decrease in evaporation, and instead of rainy periods, they use the term cold periods. The simultaneity of rainy or cold periods of low latitudes with glacial or interglacial periods of high latitudes in different regions is one of the topics that is of interest to researchers. Methodology This research was carried out in Masileh,Depression which covers of Qom, Isfahan and Semnan provinces.The method of this research is the examination of geographical data and information, field studies, laboratory and remote sensing.The purpose of this research is to determine the extent of the Pluvial Lake of hill Mesileh including (Hoz-e-Sultan Basin, Mareh Basin and Salt Lake) based on geomorphological evidence (lacustrine terrace) in the Quaternary. In the field studies, the presence of a lake terrace in a specific area, the height of the levels was determined and samples were taken from their surface for laboratory analysis.This depression is located between the southern elevations of Middle Alborz in the north, the volcanic elevations in the west, the heights of Tafarsh and Kashan in the south and southwest, and the desert plain in the east of a large triangular area. Inside this triangle, there are basins and holes, which includes the salt lake, the Hoz-e-Sultan Basin, and the Marah basin. The maximum height of this basin is 3588 meters (Karkas peak) in the southern heights and the minimum is 800 meters in the salt lake. Results and discussion The studied watershed consists of 9 smaller sub-basins with an area of 18639 square kilometers. Hoz-e-Sultan playa with an area of 69.60 square kilometers, Hoz-e- Mereh with an area of 27.90 square kilometers and salt lake with an area of 1865 square kilometers are located in this basin. The exploratory terrace in Mesila basin at an altitude of 805 meters above sea level shows the extent of the paleo lake, which has an area of 6190 square kilometers, which includes each salt lake, Hoz-e- Mareh and Hoz-e- Sultan. This range shows that in the paleo climatic periods, when the dominance of rainy conditions was accompanied by a decrease in evaporation, these three basins were shared by a single lake. Based on these results, based on the height of its bottom, 802 meters above the sea level, the lake had 3 meters of water at the time of its expansion. Also, according to the height of the playa floor of Hoz-e- Sultan, which is 799 meters above sea level, this playa had 6 meters of water as a result of the extent of the said lake, and the salt lake with a floor height of 786 meters above sea level had 19 meters of water as a result of the extent of the said lake. The results of grain measurement and calcimetry analyzes of the sediments collected from the studied area have shown a peaceful sedimentation environment in the past and are proof of an ancient lake environment in this area. Conclusion Many studies conducted on the Holocene and Quaternary climate in Iran have pointed to dry and cold conditions in the glacial period and relatively humid and warm in the interglacial period. Some authors have also proposed the event (rainy period) and assumed that the amount of precipitation was greater during the glacial period. Some scientists also attach some importance to the increase in rainfall in that period and consider the changes in these areas to be caused by the cooling of the air and decrease in evaporation, and instead of rainy periods, they use the term cold periods. The simultaneity of rainy or cold periods of low latitudes with glacial or interglacial periods of high latitudes in different regions is one of the topics that is of interest to researchers. Mostofi and Feri's studies show that first the water enters the Mareh reservoir, and after it is filled, it enters the Hoz-e-Sultan reservoir from the last two reservoirs, and when the water rises a few meters in the Hoz-e-Sultan reservoir, it returns to the Mareh reservoir. The overflow of these two basins is discharged into the salt lake (Mostofi and Feri, 1959). These studies also confirm the possibility of the existence of this integrated lake, as well as Krinsley's studies also indicate the existence of Pluvial lakes in the central Iran regions in the past, which have led to the current situation and the loss of the lakes due to climate change and has left playas in central Iran. دیرینه ژئومورفولوژی به مطالعه تاریخچه(سیر تحولات) ویژگی‌ها و پراکندگی لندفرم‌های جغرافیایی سطح زمین می‌پردازد. در واقع بازیابی آثار برجای مانده در محیط طبیعی مانند شواهد ژئومورفولوژیکی و رسوبات سطح زمین که شواهد تغییرات اقلیمی چندین هزار ساله را در خود حفظ می‌کند. هدف این پژوهش تعیین گستره دریاچه پلویال چاله مسیله در ایران مرکزی براساس شواهد ژئومورفولوژیکی(پادگانه دریاچه‌ای) در کواترنری می‌باشد. منطقه مورد مطالعه این پژوهش چاله مسیله در ایران مرکزی که شامل(حوض سلطان، حوض مره و دریاچه نمک) است. روش این پژوهش در ابتدا بررسی کتابخانه‌ای پژوهش‌های سایر محققان و داده‌های موجود بوده است. سپس بررسی‌های سنجش‌ از‌ ازدو با استفاده از تصاویر لندست انجام گرفته است و در نهایت مطالعات میدانی(مشاهده پادگانه‌های منطقه، برداشت نمونه و تعیین ارتفاع آنها)و آنالیزهای آزمایشگاهی است. در مطالعات میدانی وجود پادگانه دریاچه‌ای در منطقه مشخص، ارتفاع سطوح تعیین و نمونه‌هایی برای انجام آنالیز‌های آزمایشگاهی از سطح آنها برداشت شده است. نتایج آنالیز‌های دانه سنجی و کلسیمتری نمونه‌های مورد مطالعه نشان از محیط رسوب‌گذاری آرام دریاچه‌ای در گذشته است. نتایج حاکی از آن است که پادگانه موجود در حوضه مسیله در ارتفاع 805 متری از سطح دریا نشان‌دهنده گستره دریاچه دیرینه در این منطقه با مساحتی معادل 6190 کیلومتر مربع را بوده است که شامل سه چاله دریاچه نمک، حوض مره و حوض سلطان را در گذشته بوده است.

انجمن ایرانی ژئومورفولوژی پژوهشهای ژئومورفولوژی کمّی 22519424 14 4 2026 04 21 Simulation of the relations of the Stage-Discharge, erosion and sedimentation of the Yalfan River in Ekbatan Dam using by FLUENT numerical model شبیه‌سازی روابط دبی اشل‌، فرسایش و رسوبگذاری رودخانه ‌یلفان سد اکباتان‌ با استفاده از مدل عددی FLUENT 234948 10.22034/gmpj.2025.543684.1579 FA میلاد حسینی نسب گروه مهندسی طبیعت، دانشکده منابع طبیعی و محیط زیست، دانشگاه ملایر، ملایر ، ایران علیرضا ایلدرمی استاد گروه مهندسی طبیعت ، دانشکده منابع طبیعی و محیط زیست ، دانشگاه ملایر، ملایر ، ایران Journal Article 2025 08 27 Introduction Currently, using discharge-Eschle curves and measuring discharge in natural rivers is generally difficult and error-prone. Therefore, the use of new models plays an effective role in reducing the time and cost associated with hydrometry (Ahmad et al. 2021). Due to the importance of this phenomenon and because the use of physical models requires a large space, high cost, and long time to conduct experiments, many river engineering problems are investigated with mathematical models (Azizi et al., 2019). For this reason, to better understand these phenomena, numerical and computational fluid dynamics models should be used to simulate flow, which are more accurate than other simulation methods (Ildoromi et al. 2020). Bagheri (2023) evaluated the methods for calculating the discharge-Eschle curve based on bedform resistance relations at the Ablo Nekarud hydrometric station in Mazandaran and showed that the Einstein-Barbarossa method has the lowest absolute error compared to other methods. Mohammadi et al. (2023) showed in estimating the discharge-echel curve in natural rivers with unsteady flow that with a new method based on constant velocity meters, the discharge-echel curve of unsteady flow and depth and discharge hydrographs can be tracked.Kim et al. (2023) evaluated the sedimentation and erosion of riverbanks and channels in the Mekong Delta using the MK-BEHI index and showed that differences in bank stress and riverbank structures cause changes in the erosion rate and riverbank load.Boustani et al. (2023) studied the distribution of bed shear stress using numerical simulation and compared the results of Ansys Fluent and Flow-3D, showing that the numerical results of the Fluent model were closer to the experimental data compared to the Flow 3D model. Methodology The Yalfan River is located in the Ekbatan Dam watershed in the northern part of Alvand, 10 kilometers southeast of Hamedan city. In this study, open channel flow in a one-dimensional stable has been investigated.manner in channels with conventional rectangular and trapezoidal cross-sections in the Yalfan River of Ekbatan Dam, Hamedan, Given that the shape of the sides of the channel cross-section has an important effect on the discharge-Ecshle relationships, and the distribution of runoff in channels with different cross-section shapes and surfaces has an important effect on causing erosion and instability of the riverbed.Therefore, numerical values of runoff advance in rectangular and trapezoidal sections were calculated at different times and compared with experimental results for different turbulence models and percentage of error of each turbulence model was calculated and compared with each other.In this research, the second-order discretization method of the Fluent model was used to separate the load and the effect of rectangular and trapezoidal sections to investigate the propagation of runoff flow in scour and edge erosion, and the Reynolds stress numbers were used to determine the movement threshold and to analyze the movement pattern and settling of sediment particles in different flow tubes in a laboratory glass channel, using Fluent software. Results and Discussion The results showed that in a rectangular cross section, runoff distribution and pressure are distributed almost equally across the channel surface, and the flow rates do not show significant changes.In a trapezoidal channel with a closed cross-section, discharge - Eschle's measurements showed that the spread of runoff with higher velocity and pressure at the bottom of the channel causes increased erosion at the bottom.The results of the study in a trapezoidal channel with an open cross-section, the values of the discharge - Eschle and the histograms of pressure and diffusion velocity, showed that the pressure and diffusion velocity are higher on the sides of the channel and the erosion rate is higher on the sides.The results of the assessment of the discharge-Ecshle relationships showed that the more closed the trapezoidal channel opening is, the higher the pressure at the bottom and the lower the pressure at the channel wall, and as a result, the greater the erosion rate at the bed.Conversely, the more the trapezoid opening is opened, the greater the runoff pressure on the sides of the bed and, consequently, the greater the erosion rate.The results showed that due to the change in the relationship between the discharge-Ecshle and the flow velocity and pressure at different sections, the rate of erosion and sedimentation changes drastically.The study of runoff distribution showed that the channel shape has an important effect on creating riverbed instability and causes meandering and shifting of the river course over time, which should be considered in river engineering works. Conclusion Comparison of the output results of the Fluent hydraulic model shows that this model has good ability to estimate changes in river cross sections.The results show that changes in the channel sections of the Yalfan River along the longitudinal profile of the river cause changes in bank erosion and bank erosion.So that at the beginning of the flow with a trapezoidal cross-section, due to changes in flow propagation speed and pressure, erosion and foaming are greater than at the sides.While in rectangular sections in the middle and end of the stream, lateral erosion and bed sedimentation are observed, which must be carefully considered in the location and design of appropriate river engineering control and protection structures.The results showed that modeling the runoff propagation phenomenon in the Fluent environment has acceptable accuracy, but generating the geometry file and solution field network in Gambit software for study using topographic maps requires a lot of time.Therefore, it is recommended that other software be used to create geometry and modeling for modeling in large watersheds, and that the Fluent model be used for modeling in small watersheds that require high accuracy. Keywords: Erosion, Cross Sections, Model, Flow Velocity, Fluent امروزه مدل‌های ریاضی شبه دو بعدی کاربرد گسترده‌ای در مباحث هیدرولیک جریان و رسوب رودخانه‌ها یافته‌اند. در این بررسی روابط دبی –اشل‌، فرسایش و رسوب‌گذاری در رودخانه یلفان سد اکباتان همدان با استفاده از مدل فلوئنت شبیه‌سازی شده است‌. ابتدا مقادیر عددی پیشروی رواناب برای مدل‌های تلاطمی در مقاطع ‌مستطیلی و ذوزنقه‌ای با مدل بر آورد و در زمان‌های مختلف با نتایج آزمایشگاهی بررسی و مقایسه گردید‌. نتایج نشان دادکه در مقطع مستطیلی انتشار رواناب و فشار در سطح کانال تقریبا یکسان توزیع می شود و مقادیر دبی اشل تغییرات زیادی را نشان نمی‌دهد. درکانال ذوزنقه‌ای با سطح مقطع بسته اندازه‌گیری دبی اشل نشان داد که انتشار رواناب با سرعت و فشار بیشتر در کف کانال موجب افزایش فرسایش در کف می‌شود‌. در کانال ذوزنقه‌ای با سطح مقطع باز مقادیر دبی اشل و هیستورگرام های فشار ‌و سرعت انتشار نشان داد که فشار ‌و سرعت انتشار در کناره‌های‌ کانال بیشتر و میزان فرسایش در کناره‌های بیشتر است. نتایچ بررسی روابط دبی اشل نشان داد هر چقدر دهانه کانال ذوزنقه‌ای بسته تر باشد میزان فشار در کف بیشتر و در دیواره کانال کمتر ‌و در نتیجه‌ میزان فرسایش در بستر بیشتر می‌باشد‌. برعکس هر چقدر دهانه ذوزنقه بیشتر باز شود میزان فشار رواناب در کناره های بستر بیشتر و در نتیجه میزان فرسایش بیشتر است‌. نتایج نشان داد که به علت تغییر رابطه دبی اشل‌ و سرعت جریان و فشار در مقاطع مختلف میزان فرسایش و رسوبگذاری به شدت تغییر می‌یابد‌. بررسی‌ انتشار رواناب نشان داد که شکل کانال تاثیر مهمی در ایجاد ناپایداری بستر رودخانه دارد و موجب مئاندری شدن و جابجایی مسیر رودخانه می‌شود‌، که در کاره‌های مهندسی رودخانه باید مورد توجه قرار گیرد.

انجمن ایرانی ژئومورفولوژی پژوهشهای ژئومورفولوژی کمّی 22519424 14 4 2026 04 21 Land subsidence risk assessment due to groundwater level reduction (Case study: Mahidasht Basin) ارزیابی ریسک فرونشست زمین در اثر کاهش سطح آب زیرزمینی(مطالعه موردی: حوضه ماهیدشت) 235561 10.22034/gmpj.2025.542279.1576 FA نگار فتاحی جغرافیا دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه رازی کرمانشاه بهزاد میلادی دانشگاه رازی Journal Article 2025 08 19 Land subsidence is increasingly recognized as one of the most significant geomorphological hazards in arid and semi-arid regions worldwide, primarily driven by the compaction of subsurface layers resulting from excessive groundwater extraction and the overexploitation of aquifers. This phenomenon presents substantial challenges to sustainable water resource management and environmental protection, as it leads to deformation of the ground surface, structural damage to infrastructure, reduction in aquifer storage capacity, disruption of natural drainage systems, and threats to ecological stability. Understanding the mechanisms, spatial distribution, and temporal trends of subsidence is essential for developing effective mitigation strategies and ensuring long-term water security in vulnerable regions. The present study investigates land subsidence in the Mahidasht plain, with a particular focus on the role of declining groundwater levels as a primary driver of surface deformation. To achieve this, piezometric data collected from observation wells over a six-year period (2017–2022) were integrated with high-resolution Sentinel-1 radar imagery and the Interferometric Synthetic Aperture Radar (InSAR) technique. This combination enabled a comprehensive spatiotemporal analysis of subsidence patterns and allowed for precise quantification of both the magnitude and rate of surface settlement across the plain. Results indicate a substantial decrease in groundwater levels, with the piezometric surface dropping by approximately seven meters during the study period. The InSAR analysis revealed annual subsidence rates ranging from 3 to 14 centimeters, with the highest rates observed in the central and northwestern areas of the plain. Spatial correlation analysis further demonstrated a strong, direct relationship between groundwater depletion and the intensity of land subsidence, confirming that anthropogenic groundwater withdrawal is the dominant factor driving surface deformation in the region. Further investigations suggest that geological and hydrogeological conditions, such as sediment composition and the thickness of unconsolidated alluvial layers, modulate the severity and spatial variability of subsidence. Regions characterized by loose, unconsolidated sediments exhibited higher susceptibility to settlement, whereas areas underlain by more consolidated deposits or bedrock experienced comparatively lower rates of subsidence. The observed patterns indicate that areas subject to intensive groundwater extraction are particularly vulnerable, and without proper management interventions, continued subsidence could exacerbate structural and environmental risks. Beyond direct impacts on infrastructure, subsidence also has significant environmental and socio-economic consequences, including disruption of natural drainage patterns, increased flooding risk, soil degradation, decreased agricultural productivity, and long-term ecological imbalance. The study highlights the effectiveness of integrating remote sensing technologies, such as InSAR, with ground-based hydrogeological measurements for monitoring land deformation over time. This integrated approach not only provides a detailed understanding of the magnitude and distribution of subsidence but also offers a valuable tool for identifying high-risk zones, evaluating temporal trends, and informing decision-making processes related to urban development, infrastructure planning, and water resource management. Continuous monitoring using advanced remote sensing techniques is critical for early detection of emerging subsidence hotspots and for the implementation of timely mitigation strategies. The findings emphasize the necessity of adopting sustainable groundwater management practices to reduce subsidence rates and mitigate associated risks. Potential interventions include controlled and regulated groundwater extraction, artificial recharge of aquifers, soil compaction management, land-use planning, and the establishment of protective policies for critical infrastructure. In addition, the development of early-warning systems, risk maps, and adaptive management frameworks can facilitate proactive responses and prioritization of interventions in areas most affected by subsidence. The results underscore that a multidisciplinary approach combining hydrogeology, remote sensing, geotechnical analysis, and environmental management is essential for addressing the complex challenges posed by land subsidence in semi-arid regions. In conclusion, land subsidence in the Mahidasht plain is predominantly driven by anthropogenic activities, particularly excessive groundwater extraction, while geological characteristics influence the severity and spatial distribution of the phenomenon. The integration of InSAR with piezometric measurements provides a robust methodology for detecting, quantifying, and mapping subsidence patterns, offering critical insights for policymakers, water resource managers, engineers, and environmental planners. The study reinforces the importance of sustainable groundwater management, continuous monitoring, and the application of advanced remote sensing technologies to mitigate subsidence risks. Furthermore, the implications of this research extend beyond the Mahidasht plain, offering valuable lessons for other semi-arid regions around the world facing similar challenges of water scarcity, intensive groundwater use, and land subsidence. By understanding the mechanisms, drivers, and consequences of subsidence, decision-makers can implement more effective, evidence-based strategies to protect infrastructure, maintain agricultural productivity, preserve ecological systems, and enhance the resilience of human and natural systems to ongoing environmental change. Ultimately, this study demonstrates that proactive, integrated management of groundwater resources, combined with cutting-edge monitoring technologies, is critical for reducing land subsidence, safeguarding environmental and socio-economic assets, and promoting sustainable development in arid and semi-arid regions globally. The findings contribute to a deeper scientific understanding of subsidence processes, provide a foundation for policy development, and emphasize the need for coordinated efforts between scientists, planners, and decision-makers to ensure the long-term sustainability and resilience of vulnerable landscapes. . فرونشست زمین یکی از مهم‌ترین مخاطرات ژئومورفولوژیک در مناطق خشک و نیمه‌خشک است که معمولاً در اثر فشردگی لایه‌های زیرسطحی ناشی از افت فشار آبخوان‌ها و بهره‌برداری بی‌رویه از منابع آب زیرزمینی رخ می‌دهد. این پدیده با ایجاد تغییر شکل سطح زمین، آسیب به زیرساخت‌ها، کاهش ظرفیت ذخیره‌سازی آبخوان‌ها و تهدید پایداری محیط‌زیست، به یکی از چالش‌های جدی در مدیریت منابع آب تبدیل شده است. هدف این پژوهش، بررسی فرونشست زمین در دشت ماهیدشت با تمرکز بر نقش افت سطح آب زیرزمینی و ارتباط آن با فرونشست سطح زمین بود. در این مطالعه، داده‌های پیزومتری چاه‌های مشاهده‌ای در بازه زمانی ۱۳۹۶ تا ۱۴۰۱ با تصاویر راداری Sentinel-1 و تکنیک تداخل‌سنجی راداری (InSAR) تلفیق شد تا تغییرات مکانی و زمانی نشست زمین تحلیل گردد. نتایج نشان داد سطح ایستابی طی دوره مورد مطالعه حدود ۷ متر کاهش یافته است و تحلیل‌های InSAR نرخ فرونشست سالانه بین ۳ تا ۱۴ سانتی‌متر را نشان می‌دهد که بیشترین مقدار در نواحی مرکزی و شمال‌غربی دشت مشاهده شد. هم‌پوشانی فضایی داده‌های سطح آب زیرزمینی و فرونشست، همبستگی مستقیم میان افت آبخوان و شدت نشست زمین را تأیید می‌کند. یافته‌ها همچنین بیانگر آن است که بخش اعظم فرونشست ناشی از برداشت بیش از حد منابع آب زیرزمینی و فشردگی رسوبات آبرفتی است و ویژگی‌های زمین‌شناسی محلی نیز در شدت‌گیری فرونشست مؤثر هستند. این نتایج بر ضرورت پایش مستمر، بهره‌گیری از فناوری‌های نوین سنجش از دور و اجرای راهبردهای مدیریتی مؤثر برای کنترل برداشت آب زیرزمینی و کاهش مخاطرات فرونشست زمین تأکید دارند و می‌توانند به برنامه‌ریزی بهتر مدیریت منابع آب و کاهش آسیب‌های زیست‌محیطی کمک کنند

انجمن ایرانی ژئومورفولوژی پژوهشهای ژئومورفولوژی کمّی 22519424 14 4 2026 04 21 Fractal Analysis of Geometric Turbulence in Clay Microforms of the Eshtehard Plain Using the Perimeter-Area Model" تحلیل فرکتالی آشفتگی هندسی میکروفرم‌های گلی در دشت اشتهارد با استفاده از مدل محیط–مساحت 236046 10.22034/gmpj.2025.542549.1577 FA رعنا نوروزی دانشکده جغرافیا، دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران 0009-0009-0871-8299 سید مروت افتخاری دانشکده جغرافیا، دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران. 0000-0001-5649-7667 علی احمدآبادی دانشیار گروه ژئومورفولوژی، دانشکده جغرافیا، دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران 0000-0002-3623-6192 Journal Article 2025 08 21 Deserts, playa lakes, and similar landforms in many arid and semi-arid regions have experienced disturbance and turbulence due to human activities. Among these, the Eshtehard Plain, identified by the Ministry of Energy's reports as one of the critically restricted plains due to its groundwater resource conditions, is highly sensitive to active geomorphological processes and surface changes. This study aims to analyze the geometric patterns and degree of turbulence in clay microforms of the Eshtehard Plain using the perimeter-area fractal model as a tool for simulating unstable surface disturbances. This region, due to its unique geomorphological characteristics, has not previously been independently subjected to fractal analysis. To this end, during the winter of 2024, 403 surface microforms were imaged, of which 208 with distinct boundaries were selected, and their area and perimeter were precisely measured. The fractal dimension (DAP) for each form was calculated and analyzed using the logarithmic relationship between perimeter and area. The results showed that DAP values range from 1.60 to 1.90, indicating a high level of geometric turbulence and structural complexity in the region. The mean DAP value of 1.75 and a high correlation coefDeserts, playa lakes, and similar landforms in many arid and semi-arid regions have experienced disturbance and turbulence due to human activities. Among these, the Eshtehard Plain, identified by the Ministry of Energy's reports as one of the critically restricted plains due to its groundwater resource conditions, is highly sensitive to active geomorphological processes and surface changes. This study aims to analyze the geometric patterns and degree of turbulence in clay microforms of the Eshtehard Plain using the perimeter-area fractal model as a tool for simulating unstable surface disturbances.Deserts, playa lakes, and similar landforms in many arid and semi-arid regions have experienced disturbance and turbulence due to human activities. Among these, the Eshtehard Plain, identified by the Ministry of Energy's reports as one of the critically restricted plains due to its groundwater resource conditions, is highly sensitive to active geomorphological processes and surface changes. This study aims to analyze the geometric patterns and degree of turbulence in clay microforms of the Eshtehard Plain using the perimeter-area fractal model as a tool for simulating unstable surface disturbances.Deserts, playa lakes, and similar landforms in many arid and semi-arid regions have experienced disturbance and turbulence due to human activities. Among these, the Eshtehard Plain, identified by the Ministry of Energy's reports as one of the critically restricted plains due to its groundwater resource conditions, is highly sensitive to active geomorphological processes and surface changes. This study aims to analyze the geometric patterns and degree of turbulence in clay microforms of the Eshtehard Plain using the perimeter-area fractal model as a tool for simulating unstable surface disturbances.Deserts, playa lakes, and similar landforms in many arid and semi-arid regions have experienced disturbance and turbulence due to human activities. Among these, the Eshtehard Plain, identified by the Ministry of Energy's reports as one of the critically restricted plains due to its groundwater resource conditions, is highly sensitive to active geomorphological processes and surface changes. This study aims to analyze the geometric patterns and degree of turbulence in clay microforms of the Eshtehard Plain using the perimeter-area fractal model as a tool for simulating unstable surface disturbances.Deserts, playa lakes, and similar landforms in many arid and semi-arid regions have experienced disturbance and turbulence due to human activities. Among these, the Eshtehard Plain, identified by the Ministry of Energy's reports as one of the critically restricted plains due to its groundwater resource conditions, is highly sensitive to active geomorphological processes and surface changes. This study aims to analyze the geometric patterns and degree of turbulence in clay microforms of the Eshtehard Plain using the perimeter-area fractal model as a tool for simulating unstable surface disturbances.Deserts, playa lakes, and similar landforms in many arid and semi-arid regions have experienced disturbance and turbulence due to human activities. Among these, the Eshtehard Plain, identified by the Ministry of Energy's reports as one of the critically restricted plains due to its groundwater resource conditions, is highly sensitive to active geomorphological processes and surface changes. This study aims to analyze the geometric patterns and degree of turbulence in clay microforms of the Eshtehard Plain using the perimeter-area fractal model as a tool for simulating unstable surface disturbances.eserts, playa lakes, and similar landforms in many arid and semi-arid regions have experienced disturbance and turbulence due to human activities.mong these, the Eshtehard Plain, identified by theficient (above 0.96) confirm the model's validity and the data's alignment with the region's unstable conditions. دشت ها، دریاچه های کویری، پلایاها و لندفرم های مشابه آن در بسیاری از مناطق خشک و نیمه خشک، در نتیجه فعالیت های انسانی دچار اختلال و آشفتگی شدند دشت اشتهارد به‌عنوان یکی از این محیط‌های حساس، با توجه به فرآیندهای ژئومورفولوژیکی فعال و تغییرات سطحی پویا، نیازمند تحلیل‌های کمّی نوین برای درک الگوهای آشفتگی سطحی است. تحت تأثیر فرآیندهای ژئومورفولوژیکی فعال و تغییرات سطحی، از حساسیت بالایی برخوردار است. هدف این پژوهش، تحلیل الگوی هندسی و میزان آشفتگی میکرولندفرم‌های گلی در دشت اشتهارد با بهره‌گیری از مدل فرکتالی محیط–مساحت به عنوان یک ابزار شبیه سازی آشفتگی های ناپایدار سطحی است. این منطقه با وجود دارا بودن ویژگی‌های ژئومورفولوژیکی منحصربه‌فرد، تاکنون مطالعه فرکتالی مستقلی را به خود ندیده است به همین منظور، طی زمستان ۲۰۲۴، از ۴۰۳ میکروفرم سطحی تصویربرداری شد که از میان آن‌ها، ۲۰۸ فرم با مرزهای مشخص انتخاب و مساحت و محیط آن‌ها با دقت اندازه‌گیری شد. سپس با استفاده از رابطه لگاریتمی محیط و مساحت، بعد فرکتالی (DAP) برای هر فرم محاسبه و تحلیل شد. نتایج نشان داد مقادیر DAP در محدوده ۱.۶۰ تا ۱.۹۰ قرار دارند که بیانگر سطح بالای آشفتگی هندسی و پیچیدگی ساختاری در منطقه است. مقدار میانگین DAP برابر با ۱.۷۵ و ضریب همبستگی بالا (بیش از ۰.۹۶)، حاکی از اعتبار بالای مدل و تطابق داده‌ها با شرایط ناپایدار منطقه است. این الگوها بازتابی از تحول پویای سطح زمین و ناپایداری‌های ژئومورفولوژیکی در دشت اشتهارد به شمار می‌روند و می‌توانند به‌عنوان شاخصی مؤثر در مطالعات مخاطرات محیطی و تغییرات اکولوژیکی مورد استفاده قرار گیرند.

انجمن ایرانی ژئومورفولوژی پژوهشهای ژئومورفولوژی کمّی 22519424 14 4 2026 04 21 Quantitative Geomorphological Analysis of Sand Dunes Using UAV-based Aerial Mapping: A Case Study of Kalateh Mazinan, Razavi Khorasan Province تحلیل ژئومورفولوژیکی کمیّ تپه‌های ماسه‌ای با استفاده از نقشه برداری هوایی‌ پهپاد (مطالعه موردی: کلاته مزینان، استان خراسان رضوی) 238029 10.22034/gmpj.2026.546502.1580 FA محمدجواد یوسفی دانشجوی دکترای گروه مدیریت مناطق بیابانی، دانشکده مرتع و آبخیزداری، دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی گرگان محسن حسینعلی زاده گروه آموزشی مدیریت مناطق بیابانی/ دانشکده مرتع و آبخیزداری/ دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی گرگان/ گرکان/ گلستان/ ایران 0000-0001-7177-8117 علی رضا راشکی دانشیار گروه مهندسی طبیعت، دانشکده منابع طبیعی و محیط زیست، دانشگاه فردوسی مشهد علی محمدیان بهبهانی دانشیار گروه مدیریت مناطق بیابانی، دانشکده مرتع و آبخیزداری، دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی گرگان نرگس کریمی‌نژاد استادیار بخش مهندسی منابع طبیعی و محیط‌زیست، دانشکده کشاورزی، دانشگاه شیراز حمیدرضا عباسی استادیار بخش تحقیقات بیابان، موسسه تحقیقات جنگل‌ها و مراتع کشور، سازمان تحقیقات آموزش و ترویج کشاورزی 0000-0002-9976-8364 Journal Article 2025 09 11 Introduction: Sand dunes, especially barchan dunes, represent some of the most visually striking and dynamically responsive landforms in Earth’s arid and semi-arid landscapes. Characterized by their crescentic shape, sharp horns, and steep slip faces, barchan dunes form under conditions of limited sand supply and unidirectional wind regimes. Their mobility and morphological plasticity make them sensitive indicators of environmental change, serving as natural recorders of wind patterns, sediment availability, and surface roughness. In regions such as the Kalateh Mazinan area in northeastern Iran — situated within the expansive arid belt of Razavi Khorasan Province — barchan dunes are not merely passive features but active agents of landscape transformation. Monitoring their behavior is critical not only for advancing fundamental geomorphological knowledge but also for practical applications including desertification control, infrastructure planning, agricultural zoning, and ecological conservation. Despite their significance, comprehensive, high-resolution spatiotemporal analyses of barchan dune dynamics in Iran — and particularly in the Kalateh Mazinan region — remain scarce. Most previous studies have relied on coarse-resolution satellite imagery or infrequent field surveys, which often fail to capture the subtle yet critical micro-scale changes in dune morphology and position. This study addresses this gap by employing cutting-edge unmanned aerial vehicle (UAV) photogrammetry to generate precise, time-series digital elevation models (DEMs) and orthophotos, enabling detailed quantification of dune migration and structural evolution over a 29-month interval (May 2022 to October 2024). Materials and Methods: The methodological framework of this research integrates advanced remote sensing techniques with classical geomorphometric analysis. Two high-resolution aerial surveys were conducted using a DJI Phantom 4 Pro drone, capturing overlapping nadir and oblique imagery under optimal lighting and wind conditions to minimize motion blur and shadowing. The imagery was processed using industry-standard photogrammetric software — Agisoft Metashape and Pix4Dmapper — to reconstruct 3D point clouds, orthomosaics, and DEMs with centimeter-level accuracy. Five morphologically distinct barchan dunes were selected as representative samples based on their spatial distribution, isolation from neighboring features, and clarity of form. For each dune, a suite of 12 quantitative parameters was extracted: planimetric area, perimeter, mean and maximum elevation, volume, windward and leeward slope angles, lengths of both horns (arms), inter-arm width, and crestline orientation. Crucially, displacement was measured by tracking three fiducial points — the tips of the windward and leeward arms, and the apex of the crest — across the two epochs. The arithmetic mean of these three displacement vectors was taken as the representative migration distance for each dune. Results: Results indicate a wide spectrum of dune mobility and morphological response. Total displacement ranged from 9.47 meters (Dune 5) to 27.76 meters (Dune 4), yielding a regional average migration rate of 20.57 meters over the study period — equivalent to approximately 8.5 meters per year. Dunes 1, 2, and 3 exhibited moderate volumetric growth (ranging from +3% to +7%) and elongation along the dominant northwest–southeast axis, suggesting sediment accumulation and forward propagation under consistent wind forcing. Dune 4, the most mobile feature, displayed morphological signs of coalescence with a neighboring dune, including flattening of the inter-dune depression and merging of slip faces — a phenomenon indicative of dune field maturation and potential transition toward transverse or barchanoid ridge forms. In contrast, Dune 5 remained relatively static, with minimal displacement and unchanged volume, possibly due to local topographic sheltering, higher soil moisture retention, or the presence of sparse vegetation anchoring the surface sediment. Correlation analysis revealed that displacement rate was positively associated with initial dune volume and windward arm length in three of the five dunes, aligning with theoretical models that link dune size to mobility under constant wind stress. However, Dune 5’s anomalous behavior — large size yet low mobility — underscores the influence of localized environmental controls, such as microtopography, sediment cohesion, or anthropogenic barriers. Slope asymmetry (steeper leeward faces) was consistent across all dunes and aligned with the regional wind regime, further validating the unidirectionality of aeolian transport in the study area. Discussion: The discussion contextualizes these findings within broader aeolian geomorphology literature. The observed migration rates fall within the expected range for mid-latitude desert dunes under moderate wind regimes (cf. Baddock et al., 2011; Zhang et al., 2020). The detection of dune merging processes adds empirical support to conceptual models of dune field evolution, wherein isolated barchans progressively interact, coalesce, and reorganize into more complex morphologies. Methodologically, this study demonstrates that UAV-based photogrammetry offers unparalleled spatial and temporal resolution compared to traditional techniques, enabling detection of sub-meter-scale changes and facilitating process-based interpretation rather than mere descriptive mapping. Conclusion: In conclusion, this research provides a robust, replicable framework for monitoring barchan dune dynamics using low-cost, high-efficiency UAV platforms. The findings confirm the dominant control of regional wind patterns on dune form and migration in Kalateh Mazinan, while also highlighting the modulating role of local factors. These insights are vital for predictive modeling of desert landscape evolution and for designing targeted interventions to mitigate dune encroachment on human settlements and agricultural lands. Future research should expand the temporal scope of monitoring, integrate in-situ meteorological data (particularly wind speed and direction), and explore seasonal variations in dune activity to build more comprehensive predictive models under scenarios of climatic variability and land-use change. تپه‌های ماسه‌ای از پویاترین شکل‌های ژئومورفولوژیک مناطق خشک و نیمه‌خشک هستند و شناخت تغییرات مکانی و زمانی آن‌ها در درک فرآیندهای فرسایش بادی و مدیریت سرزمین اهمیت بسزایی دارد. این پژوهش با هدف بررسی تغییرات هندسی و جابه‌جایی مکانی تپه‌های ماسه‌ای منطقه کلاته مزینان (خراسان رضوی) در دو بازه زمانی اردیبهشت ۱۴۰۱ و مهر ۱۴۰۳ انجام شد. داده‌های موردنیاز از طریق نقشه‌برداری هوایی با پهپاد فانتوم جمع‌آوری و در محیط نرم‌افزارهای مربوطه پردازش شد تا مدل رقومی ارتفاع و تصویر ارتوفتو تولید شود. در محیط GIS، شاخص‌های مکانی و مورفومتریک شامل موقعیت، مساحت، محیط، ارتفاع، شیب، طول بازوهای رو و پشت به باد و نسبت محیط به مساحت برای پنج تپه شاخص استخراج شد. میزان جابه‌جایی تپه‌ها با تحلیل موقعیت سه نقطه کلیدی (سر و دو بازو) بین دو دوره زمانی محاسبه شد. نتایج نشان داد میزان جابه‌جایی تپه‌ها بین 47/9 تا 76/27 متر و میانگین کلی 57/20 متر برای ۳۰ ماه (بیش از نیم متر در ماه) بوده است. تپه‌هایی با شکل کشیده‌تر و بازوی بزرگتر، جابه‌جایی بیشتری داشتند (حدود ۲۷ متر) و تغییرات هندسی، به‌ویژه رشد بازوی رو به باد، با جهت باد غالب (شمال‌غرب به جنوب‌شرق) هم‌راستا بود. در مواردی نیز ادغام تپه‌ها و تغییر ساختار ژئومورفولوژیک آن‌ها مشاهده شد. این نتایج بیانگر پویایی بالای تپه‌های ماسه‌ای منطقه و نقش مؤثر باد در تحول شکل و موقعیت آن‌هاست که در مدل‌سازی تغییرات آینده و برنامه‌ریزی محیطی می‌تواند مورد استفاده قرار گیرد.

انجمن ایرانی ژئومورفولوژی پژوهشهای ژئومورفولوژی کمّی 22519424 14 4 2026 04 21 Spatio-Temporal Analysis of Urban Expansion in Birjand and Its Relationship with Geomorphological Factors Using SVM and the UEII Index تحلیل فضایی–زمانی توسعه شهری بیرجند و ارتباط آن با عوامل ژئومورفولوژیک با استفاده از SVM و شاخص UEII 242724 10.22034/gmpj.2026.568644.1595 FA حمید عمونیا گروه آموزش جغرافیا، دانشگاه فرهنگیان، صندوق پستی889-14665، تهران، ایران 0000-0001-6003-4577 محمدرضا یوسفی روشن گروه آموزش جغرافیا، دانشگاه فرهنگیان، صندوق پستی889-14665، تهران، ایران 0000-0001-5727-668X امیرعلی صفرنژاد گروه آموزش جغرافیا، دانشگاه فرهنگیان، صندوق پستی889-14665، تهران، ایران 0009-0007-8549-4896 محمد مهدی پیران گروه آموزش جغرافیا، دانشگاه فرهنگیان، صندوق پستی889-14665، تهران، ایران 0009-0004-5985-0349 Journal Article 2025 12 28 Extended Abstract Introduction Urban expansion is a major spatial outcome of socio-economic change and a critical challenge for sustainable urban development, particularly in arid and semi-arid regions. In such environments, physical urban growth is strongly influenced by natural constraints, and geomorphological factors play a decisive role in shaping the direction, intensity, and spatial pattern of expansion. Variables such as elevation, slope, geological formations, drainage conditions, and tectonic structures may either facilitate or restrict urban development. Ignoring these constraints can increase environmental vulnerability and exposure to natural hazards. Consequently, understanding the interaction between urban expansion and geomorphological factors is essential for risk-aware urban planning. In Iran, rapid urban growth over recent decades has been driven by population increase, administrative restructuring, and service concentration. While many studies have focused on metropolitan areas, medium-sized cities located in dry and environmentally constrained settings have received comparatively less attention. Birjand, the capital of South Khorasan Province in eastern Iran, represents a typical medium-sized city that has experienced notable physical expansion during the past two decades. At the same time, the city is situated in a geomorphologically sensitive environment characterized by variable topography, heterogeneous geological formations, active fault systems, limited water resources, and seasonal drainage networks. These conditions make Birjand a suitable case for examining the influence of geomorphological factors on urban expansion. This study aims to analyze the spatio-temporal pattern of urban expansion in Birjand from 2000 to 2024 and to quantitatively assess its relationship with selected geomorphological variables. Methodology This study adopts a quantitative and applied approach integrating remote sensing, geographic information systems, and statistical analysis. Multi-temporal Landsat images acquired by the TM and OLI sensors for the years 2000, 2010, 2015, 2020, and 2024 were obtained from the United States Geological Survey. Standard radiometric, atmospheric, and geometric corrections were applied to ensure comparability across time periods. Urban built-up areas were extracted using an object-based image analysis approach combined with the Support Vector Machine classification algorithm. Classification accuracy was evaluated using stratified random sampling and an error matrix, and the results indicated acceptable overall accuracy and Kappa coefficients for all periods. Urban expansion intensity was quantified using the Urban Expansion Intensity Index, which measures the proportion of newly developed built-up land relative to the total study area within each time interval. To analyze directional growth patterns, the study area was divided into eight equal directional sectors based on the city center, and UEII values were calculated for each sector and each time period. Geomorphological variables, including elevation, slope, aspect, curvature, topographic position index, distance from faults, distance from rivers, and geological formations, were derived from a digital elevation model and thematic spatial datasets. Pearson correlation analysis was applied to examine the relationships between urban expansion intensity and geomorphological factors across different time periods. Results and Discussion The results indicate a continuous increase in built-up areas in Birjand during the 2000–2024 period, with the most pronounced expansion occurring between 2015 and 2020. Urban growth did not follow a uniform spatial pattern but instead exhibited a clear directional tendency. Among the eight directional sectors, the southwestern sector showed the highest cumulative urban expansion intensity, followed by the northeastern and northern sectors, indicating a persistent spatial preference in urban development. Correlation analysis revealed that geomorphological factors significantly influenced the spatial pattern of urban expansion. Elevation showed a strong and stable positive correlation with urban expansion intensity across all periods, indicating concentration of development within specific elevation ranges. Geological formations also exhibited notable relationships with expansion intensity, suggesting preferential development on lithological units with higher construction suitability. In addition, distance from faults displayed a negative correlation, indicating that a considerable portion of urban expansion has occurred near fault zones, which may increase seismic risk. Slope showed a weak negative correlation with urban expansion, confirming the preference for low-slope terrains, while distance from rivers exhibited a weak positive relationship, suggesting relative avoidance of flood-prone areas. Other variables, including curvature, aspect, and topographic position index, showed negligible correlations and did not play a significant role in directing urban growth. Temporal analysis of correlation coefficients indicates that the influence of geomorphological factors intensified up to the 2015–2020 period and declined thereafter, reflecting a gradual shift toward a development pattern increasingly shaped by human and managerial factors. Conclusion This study demonstrates that urban expansion in Birjand over the past two decades has been strongly influenced by geomorphological constraints, particularly elevation, geological formations, and proximity to fault systems. Urban growth followed a persistent directional pattern, with expansion concentrated mainly toward the southwest, northeast, and north. While natural factors played a dominant role in earlier stages of development, their relative influence has decreased in recent years, indicating a transition from a nature-controlled expansion pattern toward a combined natural–managerial model. The findings highlight the importance of incorporating geomorphological considerations into urban planning and land-use policies, especially in environmentally sensitive and tectonically active regions. The analytical framework applied in this study can be used in other medium-sized cities in arid and semi-arid environments to support more sustainable and risk-aware urban development. گسترش فیزیکی شهرها به‌ویژه در مناطق خشک و نیمه‌خشک پیامدهای محیطی و برنامه‌ریزی مهمی دارد؛ شناخت نقش عوامل طبیعی در جهت و شدت این گسترش برای برنامه‌ریزی پایدار ضروری است. پژوهش حاضر تأثیر مجموعه‌ای از متغیرهای ژئومورفولوژیک بر گسترش شهری شهر بیرجند را در بازه‌های زمانی پنج‌گانه ۲۰۰۰، ۲۰۱۰، ۲۰۱۵، ۲۰۲۰ و ۲۰۲4 بررسی می‌کند. روش اجرا شامل پردازش تصاویر لندست با طبقه‌بندی مبتنی بر شئ (SVM) برای استخراج لایه انسان‌ساخت، تقسیم‌بندی فضایی شهر به هشت قطاع جهت‌محور و محاسبه شاخص شدت گسترش شهری (UEII) برای هر قطاع بود. سپس مقادیر UEII و متغیرهای طبیعی نظیر ارتفاع، شیب، جهت شیب، انحناء، TPI، فاصله از رودخانه، فاصله از گسل و سازندهای زمین‌شناسی از نقاط نمونه‌برداری استخراج و روابط کمی با آزمون‌های همبستگی پیرسون مورد سنجش قرار گرفت. مقایسه نتایج با مطالعات مشابه نشان‌دهنده تناسب روش‌شناسی است و امکان تعمیم نسبی الگوهای طبیعی شهری را در شرایط اقلیمی مشابه فراهم می‌کند.یافته‌ها نشان داد که ارتفاع بیشترین همبستگی مثبت پایدار را با UEII داشته، فاصله از گسل و سازند زمین‌شناسی همبستگی‌های منفی و قابل‌توجهی نشان دادند، و در سطح قطاعی سهم مطلق توسعه عمدتاً در جهت‌های جنوب و جنوب‌شرقی متمرکز بود. روند زمانی میانگین قدرمطلق همبستگی‌ها تا حوالی ۲۰۱۵–۲۰۲۰ تقویت و پس از ۲۰۲۰ کاهش یافت که گویای ورود پررنگ‌تر عوامل انسانی و سیاستی در شکل‌دهی توسعه اخیر است.نتایج تحقیق حاضر این امکان را فراهم می‌سازد که مناطق ایمن و پرخطر شناسایی شوند و برنامه‌ریزی ساخت‌وساز با توجه به مخاطرات ژئومورفولوژیکی هدایت گردد.

انجمن ایرانی ژئومورفولوژی پژوهشهای ژئومورفولوژی کمّی 22519424 14 4 2026 04 21 Quantitative assessment and multi-criteria analysis of geomorphological heritage in Chalus County ارزیابی کمی و تحلیل چندمعیاره میراث ژئومورفولوژیک در شهرستان چالوس 242726 10.22034/gmpj.2026.526392.1562 FA لیلا ابراهیمی لیلا ابراهیمی جمنانی - استادیار گروه جغرافیا، واحد چالوس، دانشگاه آزاد اسلامی، چالوس، ایران Journal Article 2025 05 27 Introduction Geomorphological heritage (geoheritage) plays a vital role in environmental education, scientific research, and geotourism development. In northern Iran, particularly in Chalous County, the confluence of coastal, forest, and mountainous landforms has produced a unique and rich geomorphological landscape. Despite its significance, this potential remains underexplored and underutilized. The aim of this study is to conduct a comprehensive, quantitative assessment of key geomorphosites in Chalous, providing a framework for recognizing their value and guiding sustainable use. By applying a multi-criteria approach based on established international evaluation models, this research contributes to a systematic prioritization of geomorphological features within the context of conservation and geotourism planning Chalous County, located along the southern coast of the Caspian Sea, is considered one of the most geomorphologically diverse regions in northern Iran. Its unique natural landscapes, including valleys, waterfalls, wetlands, hot springs, and both natural and artificial lakes, make it highly suitable for the development of geotourism and the preservation of geomorphological heritage. Geomorphosites, as prominent landforms of scientific, aesthetic, and cultural value, play a vital role in sustainable tourism development. Evaluating and prioritizing these sites not only enhances understanding of their tourism potential but also provides a foundation for conservation planning, infrastructure development, and environmental policymaking. In this context, the integration of multi-criteria evaluation models with visual-aesthetic approaches can improve the accuracy and reliability of assessment outcomes. Methodology This research was conducted using a descriptive–analytical approach, applying Multi-Criteria Analysis (MCA) for the identification, assessment, and comparison of the most prominent geomorphosites in Chalous County. The study relied on well-established models proposed by Reynard (2007, 2016) and Brilha (2016), which include evaluation criteria such as scientific value (rarity, form clarity, geomorphological activity), aesthetic value (landscape diversity, color, visual prominence), socio-economic and practical value, as well as vulnerability and conservation potential. To collect data, 16 key geomorphosites were identified through fieldwork, review of scientific literature, and analysis of geological and geomorphological maps. These sites include Namak Abrood, Harijan Valley and Waterfall, Siyah Bish, Valasht Lake, Hasel Wetland, Daryook Dam Lake, Chalous River, Kando Chal Wetland, Sinava Waterfall and Spring, Larosar Hot Spring, Angouran Site, Hezar Cham Grand Canyon, Dariyo Spring, Shah Alamdar, Kani Station Waterfall, and Panje Gorgi in Hasanabad Valley. Each site was scored based on the defined criteria and sub-indicators. A decision-making matrix was used for the MCA process to rank the geomorphosites. In order to improve aesthetic assessment, a complementary visual perception method was applied through direct field observation and image analysis. Vulnerability assessment also considered factors such as erosion intensity, tourism pressure, urban development, and infrastructural encroachment. Results and Discussion The multi-criteria evaluation revealed that the Hezar Cham Grand Canyon received the highest overall scores in terms of scientific and aesthetic values due to its unique geomorphological features, landscape complexity, and rich color composition. Harijan Valley and Waterfall and Valasht Lake followed as second and third, respectively. These sites were identified as having high potential for attracting tourists and conveying scientific and visual significance. Conversely, Chalous River (vulnerability score: 7.0) and Namak Abrood (6.9) were found to be the most vulnerable sites due to their proximity to urban areas, transportation networks, and high levels of tourism-related activities. These factors pose significant threats to the sustainability of their natural and scientific values. Other sites such as Hasel Wetland and Larosar Hot Spring were notable for their ecological, cultural, and therapeutic values, ranking high in the socio-economic and practical dimensions. This study emphasized that the evaluation of geomorphosites should not be limited to scientific or aesthetic criteria alone. A comprehensive understanding of their importance requires the integration of multiple dimensions, including social values and conservation needs. Compared to similar research in other regions of Iran (e.g., Alizadeh et al., 2020; Sahraei et al., 2020), Chalous County stands out for its high density of geomorphosites and diversity of landforms, positioning it as a unique natural area in northern Iran. Conclusion The findings confirm that Chalous County possesses high potential for geotourism development and geomorphological heritage preservation. The assessment of 16 key geomorphosites showed that sites such as the Hezar Cham Grand Canyon, Harijan Valley, and Valasht Lake possess multiple values—scientific, aesthetic, and social—and should be prioritized in sustainable tourism planning and management strategies. On the other hand, more vulnerable sites such as Chalous River and Namak Abrood require immediate conservation efforts and continuous monitoring. The integration of quantitative MCA techniques with visual-aesthetic approaches provided a robust framework for site evaluation, which can be adapted to other regions as well. It is recommended that future studies incorporate additional criteria such as cultural-historical value and local community engagement to enhance the comprehensiveness of assessments. Overall, the outcomes of this research offer a scientific foundation for environmental policymaking, educational programs, and sustainable geotourism initiatives in Chalous County and beyond. شهرستان چالوس به‌عنوان یکی از مناطق مستعد در نوار ساحلی جنوب دریای خزر، با برخورداری از تنوع بالای پدیده‌های ژئومورفولوژیکی و چشم‌اندازهای طبیعی منحصربه‌فرد، ظرفیت‌های گسترده‌ای در زمینه ژئوتوریسم و میراث زمین‌ریخت‌شناسی دارد. در این پژوهش، با هدف شناسایی، ارزیابی و مقایسه ژئومورفوسایت‌های برجسته منطقه، از روش تحلیل چندمعیاره (MCA) بر پایه مدل‌های معتبر رینار (2007, 2016) و بریلا (2016) بهره‌گیری شد. بدین منظور، ۱۶ ژئومورفوسایت شاخص شامل نمک آبرود، دره و آبشار هریجان، سیاه بیش، دریاچه ولشت، مرداب هسل، دریاچه سد دریوک، رودخانه چالوس، مرداب کندوچال، آبشار و چشمه ی سینواچشمه، چشمه و آب گرم لاروسر، سایت انگوران ، گرند کانیون هزارچم، چشمه داریو، شاه علمدار، آبشار ایستگاه کانی و پنجه گرگی دره حسن آباد با استفاده از شاخص‌هایی نظیر ارزش علمی (نادر بودن، خوانایی فرم، پویایی زمین‌ریختی)، ارزش زیباشناختی (چشم‌انداز، رنگ، نمای شاخص)، ارزش اجتماعی-کاربردی و نیز میزان آسیب‌پذیری و قابلیت حفاظت، امتیازدهی و رتبه‌بندی شدند. همچنین برای تقویت دقت ارزیابی، از روش مکمل با تمرکز بر ارزش زیباشناختی بر پایه ادراک بصری بهره گرفته شد. نتایج نشان داد ژئومورفوسایت‌هایی مانند گرند کانیون هزارچم، دره و آبشار هریجان و دریاچه ولشت بالاترین امتیاز کل را از نظر ارزش علمی و زیبایی‌شناسی دارند. سایت‌هایی مانند رودخانه چالوس (امتیاز ۷.۰) و نمک آبرود (۶.۹) بیشترین آسیب‌پذیری را به دلیل شدت فرسایش، توسعه شهری گسترده و فشار گردشگری تجربه می‌کنند. مطالعه حاضر با مقایسه یافته‌ها با پژوهش‌های پیشین، تأکید بر اهمیت تلفیق معیارهای چندگانه در برنامه‌ریزی حفاظتی و توسعه گردشگری پایدار دارد. نتایج این تحقیق می‌تواند به عنوان مبنایی علمی برای سیاست‌گذاری‌ها و اقدامات مدیریتی جهت حفظ و بهره‌برداری بهینه از ژئومورفوسایت‌های شهرستان چالوس به کار گرفته شود.