ارزیابی وضعیت مورفولوژیکی رودخانه طالقان در بازه زمانی 2006 تا 2016

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری مخاطرات ژئومورفولوژیک، دانشگاه محقق اردبیلی.

2 استاد گروه جغرافیای طبیعی، دانشگاه محقق اردبیلی.

3 دانشیار گروه جغرافیای طبیعی، دانشگاه محقق اردبیلی.

4 دانشیار ژئومورفولوژی، دانشکده علوم جغرافیائی، دانشگاه خوارزمی.

چکیده

رودخانه طالقان یکی از منابع مهم آب در آبیاری محصولات کشاورزی دشت قزوین محسوب می‌شود. احداث سد طالقان، استقرار جمعیت در حاشیه این رودخانه و تغییر کاربری زمین باعث شده تا بازه‌هایی از این رودخانه دچار تغییراتی شود؛ به‌طوری‌که هیچ‌گونه آگاهی از وضعیت مورفولوژیک این رودخانه‌ وجود ندارد تا بتوان با آگاهی از آن نسبت به احیاء این رودخانه اقدام نمود.این تحقیق به ارزیابی ژئومورفیک رودخانه طالقان در بازه‌های زمانی (2016–2006) می‌پردازد. برای این منظور از 32 شاخص تحت عنوان اندیکاتورهای فشار (PI) و تغییر/روند تعدیل کانال (AI) در شش بازه از رودخانه طالقان در قالب روش rMQI استفاده شد. مطالعات انجام‌شده برای سال 2006 نشان داد که بازه‌های 2، 5 و 6 دارای کیفیت بسیار ضعیف و بازه‌های 1، 3 و 4 دارای کیفیت متوسط هستند. درحالی‌که در سال 2016 بازه‌های 1، 2، 4، 5 و 6 کیفیت بسیار ضعیفی دارند و بازه 3 رودخانه دارای کیفیت ضعیف ازلحاظ کیفیت مورفولوژیک هست. نتیجه این پژوهش نشان داد که رودخانه طالقان در تمامی بازه‌ها اصلاً وضعیت خوبی ندارد که این نشان‌دهنده وضعیت بد و بحرانی این رودخانه است. با توجه به تغییرات کاربری اراضی گسترده که در کرانه‌های این رودخانه رخ‌داده است، به نظر می‌رسد راه‌کارهایی از قبیل جلوگیری از تخریب کاربری اراضی در بالادست حوضه و حافظت از پوشش گیاهی طبیعی و توسعه آن از بهترین راه‌کارها باشد.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Evaluation of morphological status of Taleghan River from 2006 to 2016

نویسندگان [English]

  • Nazila Yaghoob Nejad ASL 1
  • Fariba Esfandiary Darabad 2
  • Sayyad Asghari 3
  • Amir Karam 4
1 Department of Physical Geography, Faculty of Literature & Humanities, University of Mohaghegh Ardabili, Ardabil, Ardabil, Iran
2 University of Mohaghegh Ardabili
3 University of Mohaghegh Ardabili
4 Kharazmi University
چکیده [English]

Introduction
Taleghan River is considered as one of the most important water resources for the irrigation of agricultural products in Qazvin plain. The construction of Taleghan dam and new roads and population deployment along the Taleghan River and landuse change have made it subject to alteration so that there is no awareness of Taleghan River morphological quality. It is located in west of Tehran located within 36° 00' 30" to 36° 15' 15" N latitude and 50° 30' 00" to 51° 15' 12" E longitude. It is 52 km long and originates from Asalak Ghaut in the west of Kandovan and flows into the west. After receiving numerous branches, the river finally joins the Alamut River, and then, along with Shahroud River flows into Sefidroud Lake Dam.
Methodology
a) - Field Survey
We determined 6 river reach using field survey and satellite imagery. Sampling of the river reach was based on the impact of physical and human factors affecting river alteration. Data analysis was conducted using revisited morphological quality index (rMQI).The methodology was as follows. Satellite imagery in two different time intervals (2006-2016) as well as field survey indicators related to Change/Trend of Channel Adjustment Indicators (AI) and Human Pressure (PI) were identified. Next, we measured and calculated these indicators. Then, we scored them using revisited Morphological Quality Index (rMQI). Finally, the morphological quality of the Taleghan River between 2006 and 2016 was obtained using revisited Morphological Quality Index.
b) - Revisited Morphological Quality Index
rMQI method is based on 12 human pressure indicators, 10 indicators of channel adjustments, 10 indicators of functionality of a river's meandering style. It is a scoring system by which one can quantify river alterations which can be compared with the initial conditions. Using this method, it is possible to classify river alterations as very good, good, moderate, poor and extremely poor by human and physical actions. In this method, each index is assigned a point (0) a lack of alteration or pressure, and (9) the intense point for significant alteration or pressure. Finally, each indicator is calculated as the sum of points for each index obtained. Thus, if rMQI lies within the range of 0%-14%, the morphological quality of the river is in a very good physical state. For rMQI = 15%-% 29, it is in a good morphological quality. For rMQI = 30%-49%, it is moderate; for rMQI = 50%-69%, it is poor, and if rMQI is within 70%-100%, the morphological quality of the river is extremely poor.
Results and discussion
Studies for 2006 showed that reaches 2, 5 and 6 had extremely poor quality and reaches 1, 3 and 4 have moderate quality, whereas in 2016, reaches 1, 2, 4, 5 and 6 had very poor quality and reach 3 had poor morphological quality. It can be inferred that in 2016, human factors, besides the construction of bridges and rectifications activity to protect the river bank, wood removal and removal of riparian activity, have played a major role in the degradation of reach 1. Therefore, physical factors have not played a role in the degradation of reach 1 for 2016, but in 2006, the role of physical factors on river degradation is proven. In the second reach, for 2006 and 2016, both physical and human factors through meandering and human interference in upstream's basin, wood removal and removal of riparian activity have played a role in the degradation of reach 2. In the third reach, for 2006 and 2016, increased human interference in upstream's basin has played a major role in the degradation of the second reach and physical factors did not play a significant role in the third reach. In the fourth reach of 2006, the meandering indicator has played a major role in the degradation of the fourth reach, and human factors did not play a significant role in degradation of the reach, while in 2016, the impact of human interference is the greatest. In the fifth reach, for 2006 and 2016, human factors were overcome by increasing human interference in upstream's basin, wood removal and removal of riparian activity, and, as a physical factor, the meandering has played a major role in the degradation of the fifth reach. Studies carried out in the sixth reach showed that in 2006, in the human activities, increasing human interference in upstream's basin, wood removal and removal of riparian activity, among the physical factors, meandering is one of the main reasons for the degradation of the reach, and in 2016, in addition to increasing human interference in upstream's basin, meandering is one of the main reasons for the degradation of the sixth reach. In fact, we can conclude that river meandering, as human interference in the form of river morphological alteration and landuse change has the greatest role in poor and extremely poor morphological quality of the river. Not only is it an extremely poor morphological quality affecting the quality of drinking water, but also in terms of environmental point of view, it will create morphological crises such as soil erosion as well as more sedimentation in the dam reservoir, and most importantly, the river is about to be destroyed, which can degrade the environment and endangers the life of biodiverse species in Taleghan area.
Conclusion
The results of the present study showed that the Taleghan River's reaches do not have a good quality. Considering the extensive land use change in the river's banks, it seems that solutions such as prevention of land use degradation in upstream's basin as well as protecting and improving native vegetation and its spreading are the best options.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Human Pressure Indicators (PI)
  • Change/Trend of Channel Adjustment Indicators (AI)
  • Reach
  • Hydromorphology
  • Taleghan River
  • اسماعیلی، ر.، رضایی مقدم، م. ح، و حسین زاده، م. م.، 1385. طبقه‌بندی انواع رودها بر اساس روش استیل رود، مطالعه موردی: البرز شمالی، حوزه آبریز لاویج رود، محیط جغرافیایی، دوره 1، شماره 1، صص 1-1.
  • اسماعیلی، ر، و ولی خانی، س.، 1393. ارزیابی و تحلیل شرایط هیدرومورفولوژیکی رودخانه لاویج با استفاده از شاخص کیفیت مورفولوژیکی، پژوهش‌های ژئومورفولوژی کمی، دوره 2، شماره 4، صص 53- 37.
  • اکبری، ا.، ابراهیمی، م.، نژاد سلیمانی، ح، و فیضی زاده، ب.، 1394. ارزیابی دمای سطح زمین در ارتباط با روند تغییرات کاربری ارضی با استفاده از تصاویر ماهواره‌ای (مطالعه موردی: حوضه آبخیز طالقان)، جغرافیا و برنامه‌ریزی محیطی، دوره 26، شماره 4، صص 170- 151.
  • اسدی، ف.، فضل اولی، رامین، و عمادی، ع.، 1396. بررسی تغییرات بستر رودخانه با استفاده از مدل HEC-RAS4.0، پژوهشنامه مدیریت حوزه آبخیز، دوره 8، شماره 15، صص 35- 25.
  • بوستانی، آ، و اسماعیلی، ک.، 1394. مهندسی رودخانه از گذشته تا آینده (بررسی رویکردها و چشم‌انداز)، آب و توسعه پایدار، دوره 1، شماره ۳، صص 72- 67.
  • پرنون، ف.، 1394. بررسی ژئومورفولوژیکی رودخانه قره‌سو با تأکید بر مدیریت رودخانه، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه یزد، صص 203- 1.
  • حسین زاده، م. م.، اسماعیلی، ر، و متولی، ص.، 1384. بررسی کارایی سیستم طبقه‌بندی روزگن (Rosgen) مطالعه موردی طبقه‌بندی رودخانه‌های بابل و تالار در محدوده جلگه ساحلی دریای خزر، سرزمین، دوره 2، شماره 1، صص 66- 53.
  • رضایی مقدم، م. ح.، جباری، ا، و پیروزی نژاد، ن.، 1395. بررسی الگوهای رودخانه‌ای مئآندری، شریانی و آنابرنچینگ با استفاده از شاخص‌های شریانی و خمیدگی در رودخانه گاماسیاب، پژوهشنامه مدیریت حوزه آبخیز، دوره 7، شماره 13، صص 35- 25.
  • طالبی، ل، و بایزیدی، ش.، 1387. بررسی تغییرات مورفولوژیکی رودخانه با استفاده از طبقه‌بندیRosgen (مطالعه موردی رودخانه سبزکوه)، هفتمین کنفرانس هیدرولیک ایران، صص 10- 1.
  • علائی طالقانی، م.، حاصلی، ف، و احمدی ملاوردی، م.، ۱۳۹۲. ارزیابی نقش انسان در فرسایش کناره‌ای و گسترش جانبی مئآندرهای رودخانه گاماسیاب در دشت بیستون، جغرافیا و پایداری محیط، دوره 3، شماره 6، صص 120- 107.
  • مرشدی، ج.، علوی پناه، س. ک.، سردشتی، م، و دوستکام، ن.، ۱۳۸۹. نقش ساختارهای زمین‌شناسی در تغییرات ژئومورفولوژی رودخانه کارون (دشت خوزستان)، همایش ژئوماتیک 89، صص: 13- 1.
  • مقصودی، م، و کامرانی دلیر، ح.،۱۳۸7. ارزیابی نقش تکتونیک فعال در تنظیم کانال رودخانه‌ها (مطالعه موردی: رودخانه تجن)، پژوهش‌های جغرافیای طبیعی (پژوهش‌های جغرافیایی)، دوره 40، شماره 66، صص 55- 37.
  • نوحه‌گر، ا، و محمودی، ف.، 1382. بررسی اثرات برداشت مصالح (شن و ماسه) بر شکل بستر و رژیم رودخانه میناب، پژوهش‌های جغرافیایی، دوره 35، شماره 45، صص 58- 45.
  • یمانی، م، و تورانی، م.، ۱۳۹۳. طبقه‌بندی ژئومورفولوژیکی الگوی آبراهه طالقان رود در محدوده شهرک طالقان از طریق روش رزگن، پژوهش‌های جغرافیای طبیعی، دوره 46، شماره 2، صص 198- 183.
    • Gălie, A., Popescu, V. and Moldovan, C., 2015. Assessment of the ecological status using different quality elements in the Prut River Basin. Work Package 6- Pilot Case Studies, pp. 1-35.
    • Gurnell, A.M., Bussettini, M., Camenen, B., González, D.T., Grabowski, M. R.C. and Hendrik, D., 2014. A multi-scale framework and indicators of hydromorphological processes and forms. Deliverable 2.1, Part 1, of Reform (Restoring rivers FOR effective catchment Management), a Collaborative project (large-scale integrating project) funded by the European Commission within the 7th Framework Programme under Grant Agreement 282656, pp. 2- 237.
    • •James, L. A. and Marcus, W. A., 2006. The human role in changing fluvial systems: Retrospect, inventory and prospect. Geomorphology,79(3- 4), pp. 152–171.
    • •Mossa, J., 2016. The changing geomorphology of the Atchafalaya River, Louisiana: A historical perspective. Geomorphology, 252(1), pp. 1 – 16.
    • Noor, H., Vafakhah, M., Taheriyoun, M. and Moghadasi, M., 2014. Hydrology Modelling in Taleghan Mountainous Watershed Using SWAT. Water and Land Development, 20(1), pp. 11-18.
    • Nardi, L., Rinaldi, M., Belletti, B., Comiti, F., Golfieri, B. and Marchese, E., 2015. Application of the Morphological Quality Index (MQI) to European case studies. D7.5 Conference proceedings ‘Novel approaches to assess and rehabilitate modified rivers’, pp. 143 – 149.
    • Polvi, L. E., Wohl, E. E. and Merritt, D. M., 2011. Geomorphic and process domain controls on riparian zones in the Colorado Front Range. Geomorphology, 125(4), pp. 504 – 516.
    • Rinaldi, M., Surian, N., Comiti, F. and Bussettini, M., 2013. A method for the assessment and analysis of the hydromorphological condition of Italian streams: The Morphological Quality Index (MQI). Geomorphology, 2013(180- 181), pp. 96 – 108.
    • •Rinaldi, M., Belletti, B., Bussettini, M., Comiti, F., Golfieri, B., Lastoria, B., Marchese, E., Nardi, L. and Surian, N., 2017. New tools for the hydromorphological assessment and monitoring of European streams. Environmental Management, 202(2), pp. 363-378.
    • Scorpio, V., Loy, A., Di Febbraro, M., Rizzo, A. and Aucelli, P., 2014. Hydromorphology Meets Mamal Ecology River Morphological Quality, Recent Channel Adjustments and Otter Resilence. River Research and Applications, 32(3), pp. 1 – 13.
    • Şerban, P. and Rădulescu, D., 2004. Abiotic criteria for the heavily modified water bodies designation. In Proceedings of the 3rd European Conference on River Restoration, pp. 355-365.
    • •Yin, J., He, F., Xiong, Y. J. and Qiu, G. Y., 2016. Effect of land use/land cover and climate changes on surface runoff in a semi-humid and semi-arid transition zone in Northwest China. Hydrology and Earth System Science, 21(1), pp. 183- 196.
    • Zaharia, G. I. and Lili, G. M.T., 2015. Using Pressure and Alteration Indicators to Assess River Morphological Quality: Case Study of the Prahova River (Romania). Water, 7(6), pp. 2971-2989.