پالئوژئومورفولوژی چاله سبزوار و نقش آن در هویت آفرینی مدنیت شهری

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری ژئومورفولوژی، گروه جغرافیای طبیعی، دانشگاه حکیم سبزواری.

2 دانشیار گروه جغرافیای طبیعی، دانشگاه حکیم سبزواری.

3 مدرس دانشگاه خوارزمی

10.22034/gmpj.2020.109540

چکیده

دریاچه‌ها در ژئومورفولوژی و علوم محیطی ابزارِ بازشناسی شرایط محیطی گذشته، شناخته می‌شوند. زمانی اهمیت آنها دو چندان می‌شود که هویت مکانی خاصی را برای ساکنان ناحیه ساحلی خود نیز بوجود می‌آورند. در سال 1380 انتشار نظریه «دریاچه‌های دوران چهارم، بستر تبلور و گسترش مدنیت در ایران» واقعیت عمیق‌تری از نقش دریاچه‌ها به عنوان یک اکوسیستم طبیعی برملا ‌کرد. این ادعا که دریاچه‌ها پایه ایجاد هویت مکانی و به وجود آورنده یکی از مهم‌ترین سازمندی‌ اجتماعی در ایران به شمار می‌آیند؛ برای ژئومورفولوژیست‌ها نکات درخور تأمل و ابعاد جدیدی را به همراه داشت و ذهن آنها درگیر این موضوع کرد شهرهای باسابقه‌ای چون سبزوار که داشتن مدنیت شهری آن در ادوار تاریخی اثبات شده است، چه نسبتی با دریاچه‌های دوره چهارم می‌تواند داشته باشد؟ چگونه ممکن است هویت خود از دریاچه‌ حاشیه خود گرفته باشند؟ این پژوهش سعی دارد از منظر، تلاشی را در شناسایی عمیق‌تر محیط در رد یا تأیید این نظریه در سبزوار با روش پدیدارشناسی و تمسّک جستن به اطلاعات ژئومورفولوژی، باستان‌شناسی و رسوب‌شناسی به عمل آورد. نتایج حاصل از این پژوهش نشان داد که مجموعه‌ای از اطلاعات باستان‌شناسی، ژئومورفولوژی و رسوب‌شناسی دال بر وجود دریاچه‌‌ای قدیمی درحوضه آبریز سبزوار به وسعت حدود 32500 کیلومترمربع بوده است. فرم‌های ناتعادلی در بخش جنوب غربی دریاچه، حکایت از شکافتگی این دریاچه و تخلیه آب آن به دشت کویر مرکزی ایران دارد و شواهد فرم‌شناسی در منطقه که متکّی به شاخص‌های توپوگرافی و نحوه استقرار سکونتگاه‌ها در منطقه است، همگی حکایت از وجود دو پادگانه در حاشیه این دریاچه دارد.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Paleogeomorphology of Basin Sabzevar and its role in identifying urban civilization

نویسندگان [English]

  • Leila Solgi 1
  • Mohammad Ali Zanganeh Asadi 2
  • ebrat Mohammadian 3
1 Hakim Sabzevari University
2 Hakim Sabzevari University
3 kharazmi university
چکیده [English]

Introduction
The lakes are considered as an instruments for recognition of the past environmental conditions in geomorphology and environmental sciences. They are important because of creating spatial identity for residents of their coastal zone. According to the article of "Lakes of the fourth era, the basis of the growth and expansion of civilization in Iran", the historic city such a Sabzevar has been located on the on the edge of a local lake that there was no trace of that lake today.
Therefore, a scientific and field study to find evidence of this claim began with the question of whether Sabzevar was once located on the edge of the local lake? The Sabzevar hole is one of the areas where its social formations are well known in eastern Iran and according to the Tarikh-i Bayhaqi (6th century AH) its formations (with the same old name) still exist despite all environmental incompatibilities. The purpose of this study is to determine the "spatial identity" of Sabzevar and to test the reality of natural history of this city based on geomorphological, sedimentological and archaeological documents in relation to the theory of "Lakes of the fourth era, the basis of the growth and expansion of civilization in Iran" by phenomenological method. This article is a test to confirm or reject this theory in Sabzevar hole.
Materials and methods
Phenomenological method from Isfahan school is a new method in geomorphology which has special steps and process. To address this issue phenomenologically, data from three areas of geomorphology, sedimentology and archeology have been used. Their interpretation and analysis have been integrated in 5 steps in Grand Theory. The most important variables used in the field of geomorphology are:
- Elevation data and their analysis in spectral classification of lake terraces
- Satellite image data for terraces identification
- Archaeological data and social formations and analysis of their position relative to lakeside terraces
- Sedimentological and gravimetric data, hydrometry and interpretation of sedimentary indices.
Discussion and results
By using geomorphological, archeological, and sedimentological data at each step, information on the spatial identity of the Sabzevar hole was obtained. The boundary map of the Sabzevar catchment was obtained using digital data. Field surveys and digital data revealed two terraces in the Sabzevar hole which were plotted on the map. Then the data of 23 ancient hills, historical villages of 6th century AH, and 49 old and new villages with statistical interpretation method were obtained and then analyzed for these terraces, which confirmed the two terraces mentioned in the previous step. The water vector network is also studied in the holes which confirms the existence of a local lake in Sabzevar hole. The data of 5 sediment samples from the study area were also obtained in the laboratory. The result of the analysis of granulometric and their diagrams, calculating the sedimentary parameters of the samples and the hydrometric method of the two samples, all indicated the presence of a lake in the Sabzevar hole. Geological analysis, geomorphology of the Sabzevar hole, topographic line analysis and lake fissure location also confirmed the existence of such a lake in the area.

Conclusion
The geomorphic evidence and sedimentological analysis of the Sabzevar hole showed that the Sabzevar hole undoubtedly formed a lake during a period of the Quaternary period. We can generally conclude from this proposal:
- The presence of the lake in the Sabzevar hole can be confirmed by geomorphology, sedimentology and historical evidence.
- This hole has been fissured in the western part for some reason leading to the discharge of lake water into the central desert.
- The largest social formation is the "Sabzevar Ghasabeh", which in historical books it is referred to as a city, but other formations in the area have now become urbanized by population law (for example, the villages of Davarzan and Sheshtamad becomes a city in 1995 and 1998, respectively, or the village of Roudab became a district in 1990). Therefore, it cannot be concluded that the present identity of these areas is similar to that previously determined by the lake.

References:
• The language of landscape Anne whiston spirn(2015), Translated by Seyyed Hossein Bahraini, Behnaz Aminzadeh, Tehran University Press, Third Edition.
• Oberlander, Theodore, 2000. Zagros Rivers from a Geomorphological Perspective, Translated by Fatemeh Rajabi, Ahmad Abbasnejad, Tabriz University press.
• Babajamali, Farhad, 2014. Exceptionalities in the Identity of Iranian Civil Space, Geography and Environmental Studies, pp. 14-20.
• Beiranvand, Hojjatollah, 2015. Analysis of Morphometric Indices of Folded Zagros Intercontinental Lakes (Case Study: Khorram-abad Old Lake), Journal of Geographical Research, Volume 30, Number 3, Successive Issue 118, Fall, pp.15-170.
• Tarikh-i Bayhaqi, edited by Ahmad Bahmaniar, Islamieh Publications (1954).
• Pourali, Maliheh, Adel Sepehr, Mohammad Hossein Mahmoudi Qaraie, 2018. The Survey of mineralogical distribution of Sabzevar Playa surface sediments, 6th National Conference of Iranian Geomorphology Association, pp. 24-10.
• Gedari eivazi, Jamshid, 1997. Geomorphology of Iran, Payame Noor University Press.
• Jafari, Hassan, Hajir Mohammadi, 2018. Palimpsest of Ghezel Ozon Lakes, Journal of Quantitative Geomorphology Research, Volume 7, Number 2, Successive Issue 26, pp. 97-116.
• Habibi, Seyed Mohsen, 1998. Isfahan School in Urban Design, Fine Arts, Volume 3, Issue 995, pp. 48-53.
• Ramesht, Mohammad Hossein, 2001. "Lakes of the fourth era, the basis of the growth and expansion of civilization in Iran", Research Journal of Isfahan University, Volume 15, pp. 13-37.
• Zomorrodian, Mohammad Jafar, 2013. Geomorphology of Iran (Construction Processes and Internal dynamics) Volume I, Ferdowsi University of Mashhad Publications.
• Zomorrodian, Mohammad Jafar, 2013. Geomorphology of Iran (Climatic Processes and External Dynamics) Volume II, Sixth Edition, Ferdowsi University of Mashhad Publications.
• Solgi, Leila, Mohammad Ali Zanganeh Asadi, Ebrat Mohammedan, 1398. Phenomenology in Geomorphology, Geography and Development, No. 54 pp. 21-1.
• Shahzeidi, Somayeh Sadat, 2016. Quaternary Dasht-e Lut Shaping Transformations (with Emphasis on Reconstruction of Lake Plains, Geography and Environmental Planning, Vol. 27, No. 2, Successive 62, Summer, pp. 130-119).

کلیدواژه‌ها [English]

  • Paleo geomorphology
  • Noumenonology
  • Sabzevar Hole
  • spatial identity
  • اسپیرن، آ ،1394. زبان منظر، مترجم سید حسین بحرینی، بهناز امین زاده، چاپ سوم، انتشارات دانشگاه تهران، تهران.صص 456-1.
  • انتظاری، م، 1393. اقلیم اختری، مجله جغرافیا و برنامه ریزی محیطی، سال بیست و پنجم، شماره 1، صص 10-2.
  • اوبرلندر، ت، 1379. رودخانه­های زاگرس از دیدگاه ژئومورفولوژی، مترجم فاطمه رجبی، احمد عباس نژاد، چاپ اول، انتشارات دانشگاه تبریز، تبریز .صص 396-1.
  • باباجمالی، ف، 1388. استثناگرایی در هویت فضای مدنی ایران، جغرافیا و مطالعات محیطی، دوره 1، شماره 1، صص13-5.
  • بیرانوند، ح،1394. تحلیل شاخص­های مورفومتری دریاچه­های میان­کوهی زاگرس چین­خورده(مطالعه موردی: دریاچه قدیم خرم آباد)، فصلنامه تحقیقات جغرافیایی، سال 30، شماره 3، شماره پیاپی 118، پاییز ، صص.15-170.
  • بیهقی، ا ،1354. تاریخ بیهقی، تصحیح احمد، بهمنیار، انتشارات اسلامیه.صص 358-1.
  • پورعلی، م، سپهر، ع، محمودی قرایی ،م،1397. بررسی توزیع کانی شناسی رسوبات سطحی پلایای سبزوار، ششمین همایش ملی انجمن ایرانی ژئومورفولوژی ، صص 24-10.
  • جداری عیوضی، ج،1376. ژئومورفولوژی ایران، چاپ سوم، انتشارات دانشگاه پیام نور.صص 110-1.
  • جعفری، ح، محمدی، ه،1397. پالیمست دریاچه­های قزل­اوزن، مجله پژوهش­های ژئومورفولوژی کمّی، دوره 7، شماره 2، شماره پیاپی 26، صص 97-116.
  • حبیبی، س ، 1377. مکتب اصفهان در شهرسازی، هنرهای زیبا، دوره 3 شماره پیاپی 995، صص 48- 53.
  • رامشت، م.ح ،1380. دریاچه­های دوران چهارم؛ بستر تبلور و گسترش مدنیت در ایران، مجله تحقیقات جغرافیایی، دوره 16، شماره 1، صص 111-90.
  • راهدان مفرد، م، 1395. دستگاه جغرافیایی ایران، تهران، چاپ اول، نشر الگوی پیشرفت، وابسته به مرکز الگوی اسلامی ایران، تهران.
  • زمردیان، م ،1392. ژئومورفولوژی ایران (فرایندهای ساختمانی و دینامیک درونی ) جلد اول، چاپ پنجم،  انتشارات دانشگاه فردوسی مشهد. صص 284-1.
  • زمردیان ،م، 1392. ژئومورفولوژی ایران (فرایندهای اقلیمی و دینامیک های بیرونی )جلد دوم، چاپ ششم، انتشارات دانشگاه فردوسی مشهد. صص 268-1.
  • سیاه­پوش، م .ت،1352. پیرامون آب و هوای باستانی فلات ایران،انتشارات ابن­سینا، تهران.صص 106-1.
  • سلگی، ل، زنگنه اسدی،م .ع،  محمدیان، عبرت،1398. پدیدارشناسی در ژئومورفولوژی، جغرافیا و توسعه ،شماره ،54 ص 21-1.
  • شاهزیدی، س ، 1395. تحولات شکل­زایی چاله لوت در کواترنر (با تأکید بر بازسازی پادگانه­­های دریاچه­ای، جغرافیا و برنامه­ریزی محیطی، سال 27، شماره 2، پیاپی 62، تابستان، صص 130-119.
  • شریفی نجف­آبادی، ر، معیری، م، غیور، ح ، صفایی،ه، سیف، ع،1390.  تأثیر گسل جوان زاگرس بر شکل­گیری دریاچه­های کواترنری، مطالعه موردی: کهن دریاچه­های زاینده­رود، کاکلستان و ازنا، نشریه علوم زمین، زمستان، دوره 21، شماره 82، صص 187-194.
  • صفاری، ا ، کرم، ا، محمدیان، ع،1396 . نسبی­گرایی در ژئومورفولوژی، پژوهش­های جغرافیای طبیعی، ،دوره 49، شماره 1، بهار، صص 1-20.
  • صفاری، ا، حاتمی­فر، ا،1393. تبیین تحولات پالئوهیدروژئومورفولوژی منطقه کوهدشت، نشریه تحقیقات کاربردی علوم جغرافیایی سال چهاردهم، شماره 33 ، تابستان ،صص 75-51.
  • ·         فتوحی، ص ،1397. پالئوژئومورفولوژی دریاچة هامون ،مجله جغرافیا و برنامه ریزی محیطی، دوره 29، شماره 2 ، شماره پیاپی 70، تابستان ، صص 159-172.
  • کرینسلی، د،1381 . کویرهای ایران و خصوصیات ژئومورفولوژیکی و پالئو کلیماتولوژی آن، مترجم عباس پاشایی، چاپ دوم،  ناشر سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. صص 344-1.
  • ·         کرمانی مقدم، م، گلخنی ،م ، عطاری،ز،  عبدالله زاده ثانی،م، 1385. گزارش ثبتی بناها و تپه های باستانی، سازمان میراث فرهنگی وگردشگری خراسان رضوی.
  • ·         گرجی، ل، شاهزیدی ، س ،1395. منشاء و فرایندهای مؤثر در تکوین آبکندهای منطقه خور و بیابانک، فصلنامه علمی و پژوهشی فضای جغرافیایی، سال شانزدهم، شماره 56، زمستان، ص 184-169.
  • عابدی، ح،1389. کاربرد روش تحقیق پدیده­شناسی در علوم بالینی، راهبرد، شماره 54، سال 19، بهار.صص 224-208.
  • ·         عبدالله زاده ثانی، م، دولت­آبادی، م،1383. میراث فرهنگی ششتمد، چاپ اول، انتشارات امید مهر.صص 1-96.
  • عظیمی­راد،ص، روستایی،ش، مختاری، د، حجازی،س، یمانی، م،1397. دیرینه ژئومورفولوژی سکانس­های دریاچه­ای و تأثیرات آن بر مدنیت منطقه سیمره، فصلنامه کواترنری ایران، جلد سوم ،شماره 10، صص 91-105 .
  • علایی طالقانی،م، 1381. ژئومورفولوژی ایران، چاپ چهارم نشر قومس، تهران.صص 4040-1.
  • محمدیان، ع (1396). نسبی­گرایی در ژئومورفولوژی شهری، نمونه موردی منطقه شهری اهواز، رساله دکتری، اساتید راهنما امیر صفاری، محمدحسین رامشت، دانشکده علوم جغرافیایی، دانشگاه خوارزمی
  • محمودی، ف،1367. تحول ناهمواری­های ایران در کواترنر، پژوهش­های جغرافیایی، شماره 23، صص 42- 5.
  • موسوی حرمی، ر، 1390. رسوب­شناسی، انتشارات آستان قدس رضوی.  صص 467-1.
  • معتمد، ا، 1366. رسوب شناسی، چاپ چهارم، انتشارات دانشگاه تهران.صص 452-1.
  • معیری ، ع ، محمودی،ه ،1381. شکل­گیری مدنیت ازنا بر بستر دریاچه­ای کهن، ،مجله سپهر، دوره پانزدهم ،شماره 57، صص 29-26.
  • مقصودی، م، شعبانی عراقی،ع، بنی صفار،م،  1396. تعیین گستره دریاچه پلوویال لوت با استناد به شواهد رسوبی و ژئومورفولوژیکی، فصلنامه کواترنری ایران، جلد دوم، شماره 7، صص229-241.
  • مهرشاهی، د،1382. تغییرات شرایط طبیعی کویر اردکان یزد در انتهای دوران چهارم، فصلنامه تحقیقات جغرافیایی، شماره 68، صص 148-133.
  • مقیمی، ا، محمودی، ف،1386. روش تحقیق در جغرافیای طبیعی، چاپ اول، انتشارات قومس، تهران.صص 284-1.
  • منگه،م ، 1379. انسان و خشکسالی، مترجم احمد معتمد، چاپ اول، انتشارات یزد، یزد.صص 466-1.
  • Abuodha, J.O.Z. (2003). Grain size distribution and composition of modern dune and beach sediments, Malindi Bay coast, Kenya, Journal of African Earth Sciences 36, p 41–54.
  • Gilbert, G. K, (1886). “the inculcation of scientific method by example, with an illustration drawn from the Quaternary geology of Utah”, American Journal of Science, Series 3, Vol. 31 P 284-299,
  • Hillier, B. (2007). Space is the machine, a configurational theory of architecture, this electronic edition published in 2007 by: Space Syntax 4 Huguenot Place, Heneage Street London E1 5LN United Kingdom.
  • krinsley, D. (1970). A Geomorphological And Paleoclmatologicl Study Of The Playa Of Iran , Geological survey united states Department of the Interier Washington.D.C.20242.
  • Oredein, O. S., A. J., Adewumi, & O. M.  Odunsi, (2014). Grain Size and Depositional Pattern of Sediment from Okeluse Area, Southwestern Nigeria, Publisher: Global Journals Inc. (USA) Achievers University, Nigeria Volume 14 Issue 5 Version 1.0 -2249-4626 & Print ISSN: 0975-5896
  • Pourali, M,. sepehr; A Gharaie. M;(2018). A Quaternary study by mineral compositions along salty-clay surfaces of Sabzavar dry-lake playa, Iranian Quaternary ASSOCIATION first international & 3 national congress, 12-14 february.
  • Safe, A, Sabokkhiz, F .Ramesht MH. Djamali. A & Naderi Beni,A (2016). Study Clastic Sediments and Evaporite Deposits’ Changes in the Sedimentary Core Lake Maharlou, Iran Modern Applied Science; Vol. 10, No. 4; 2016 ISSN 1913-1844 E-ISSN 1913-1852 Published by Canadian Center of Science and Education.