بررسی زمین‌ساخت فعال با استفاده از شاخص‌های ژئومورفولوژی در البرز غربی و مرکزی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشگاه خوارزمی تهران

2 گروه زمین‌شناسی، دانشکده علوم پایه، دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران

3 گروه زمین‌شناسی، پردیس علوم، دانشگاه تهران، تهران، ایران

4 گروه زمین‌شناسی، دانشکده علوم پایه، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد لاهیجان، گیلان، ایران

5 گروه زمین شناسی، دانشکده علوم، دانشگاه خوارزمی تهران، تهران، ایران

10.22034/gmpj.2020.245542.1207

چکیده

هدف از این مطالعه بررسی فعالیت زمین‌ساختی اخیر در حوضه‌های آبریز طالقان- الموت و بخشی از حوضه‌های آستانه و منجیل با استفاده از هفت شاخص ژئومورفولوژی می‌باشد. گستره مورد بررسی در البرز غربی و مرکزی واقع شده است. جهت انجام این پژوهش از نقشه‌های زمین‌شناسی، مدل رقومی ارتفاعی، تصاویر ماهواره‌ای و نرم‌افزار ArcGIS جهت استخراج ساختارهای اصلی منطقه، آبراهه‌ها و زیرحوضه‌ها استفاده شده است و سپس به محاسبه شاخص پرداخته شد و برای هر شاخص نقشه پهنه‌بندی تهیه گردید. در ‌نهایت سطح ‌فعالیت زمین‌ساختی‌ کل ‌بر مبنای شاخص زمین‌ساخت فعال نسبی (Iat) به دست آمد و رده‌بندی شد. نتایج حاصل از این پژوهش نشان می‌دهد که به طور کلی فعالیت‌ زمین‌ساختی نسبی اخیر منطقه بالا و بسیار بالاست که به دلیل فعالیت گسل‌های سفیدخانی، طالقان، الموت‌رود- شاهرود، خشچال، انگول، جیرنده، رودبار، بخش‌هایی از گسل‌های خارخون و بلوکان، بخش شرقی پهنه گسلی منجیل و گسل‌های واقع در شرق منطقه می‌باشد. در حدود 35 درصد (1748 کیلومتر مربع) از گستره مطالعاتی فعالیت زمین‌ساختی بسیار بالا و حدود 53 درصد (2684 کیلومتر مربع) فعالیت زمین-ساختی بالا را دارا می‌باشد. محاسبه کمی شاخص‌های ریخت‌سنجی و تجزیه و تحلیل آن‌ها با ساختارهای واقع در منطقه، زمین لرزه‌های رخ داده، لندفرم‌های مختلف و شواهد صحرایی مانند گسلش در واحدهای کواترنری، کج‌‌شدگی واحدهای پادگانه آبرفتی، تنگ‌دره‌ها و سطوح مثلثی فعالیت نو زمین‌ساختی اخیر این منطقه را تایید می‌کند و نشانگر صحت نتایج حاصل از این پژوهش می‌باشد. پیشنهاد می-شود از ساخت و ساز در حریم گسل‌هایی که در این مطالعه فعال شناخته شده‌اند، جلوگیری شود.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Assessment of active tectonics by using morphometric indices in Western and Central Alborz

نویسندگان [English]

  • Ali Yavarifard 1
  • maryam dehbozorgy 2
  • reza nozaem 3
  • saeed hakimiasiabar 4
  • donia rabeti 5
1 Faculty of Earth Science, Kharazmi University, Tehran
2 Department of Geology, Kharazmi University, Tehran, Iran
3 College of Science, University of Tehran, Tehran, Iran
4 Department of Geology, Islamic Azad University, Lahijan branch, Gilan, Iran
5 Department of Geology, Faculty of Science, kharazmy University of tehran, Tehran, Iran.
چکیده [English]

Introduction
The study area is located in the western and central Alborz and includes the Taleghan- Alamut and the part of Astaneh and Manjil Basins. There are important fault zones in the area including the Manjil, Jirandeh, Rudbar, Taleghan, Deylaman and Angol. Usually, deformations of the surface of the earth occur slowly about more than a thousand years. Then, in order to detect the activities that cause deformation, we need to look at landforms that have kept the changes over the years. Geomorphic indices are useful for tectonic studies, and these indicators are used for the rapid evaluation of tectonic activity in a particular region. Morphometry and morphology are defined as quantitative measurements and descriptions of shapes and specimens of the landscapes. Morphotectonic is an invaluable instrument in the study of active tectonic. Morphometry is described as quantitative measurements of morphology shapes. Simply, morphologies are described in terms of height and gradient. The study of the tectonic geomorphology of the drainage area can provide important and valuable information about the tectonic conditions of the area and its recent activity. Quantitative measurements allow for the objective comparison of different morphologies and the calculation of less-understood variables and make identification of specific features, including the level of tectonic activity of an area possible. For example, survey of rivers, cutting, and diversion of the river provides important information on the development and evolution of folds and faults in the region. On the other hand, digging the bedrock river basin is mainly due to the tectonic activities that cause the change in the shape and topography of the rivers. The determination of anomalies resulted from active tectonics in the rivers using geomorphological indicators is very useful and can reveal active structures in the region. so, studying the drainage and river diversion pattern provides important information about the structural development of the area. Since detailed studies have not been conducted to investigate the relationship between active tectonic and geomorphology in the study area, a morphometric study to identify the effect of active tectonic on tectonic evolution of drainage basins and rivers is necessary. For this purpose, the active tectonics of Western and Central Alborz in the Shahrud, Taleghanrud and Alamutrud basins were evaluated by measuring seven geomorphologic indices of Hierarchical anomaly (a), Bifurcation (R), Hypsometric integral and curve (Hi), Relative relief (Bh), Drainage density (Dd), Form factor (Ff) and Stream-Length gradient (SL).

Methodology
In order to determine the tectonic activity in the drainage area scale using morphometric indices for the study area, drainage area and streams were first used a digital elevation model (DEM) of 30 meters in Arc GIS software Extraction and after the required adjustments, 27 basins were determined. Finally, morphometric indices have been measured on the basins. Finally, the total tectonic activity level was determined based on the Relative active tectonics index (Iat) of the area and the study area was classified in terms of tectonic activity. In the next step, geological maps with 1: 100000 scale of geological survey and mineral exploration of Iran and satellite images were used to determine the main structures and geological units of the area from the field data.

Results and Discussion
In this section, the results of calculating the indicators with the structures of the region were analyzed and for each index the zoning map of tectonic activity in the study area was plotted. Each index was divided into three categories in terms of tectonic activity: Class 1 (high relative tectonic activity), Class 2 (moderate tectonic activity) and Class 3 (low tectonic activity). In the last step, in order to determine the level of total tectonic activity, a relative active tectonic index (Iat) was calculated and the zoning map of this index was plotted. According to the form factor index (Ff), the drainage basins are more elongated in geologically active areas. Therefore, basins with lower values of the form factor index are more active in terms of tectonics. The Hypsometric integral (Hi) describes the relative distribution of elevation in a drainage basin and the high rate of Relative relief index, represents the high level of uplift in the study area that is because of active tectonics. Stream gradient index (SL) shows the effect of environmental changes on river longitudinal profile.

Conclusion
In some areas, observed that there are several classes of tectonic activity during a fault, so the activity in several parts of the fault is different, and may also there was areas with a medium and low activity level in the along of an active fault. Finally, the main structures and geological units of the region were adapted to the results of measuring the morphometric indices and field observations and analyzed. Field studies document the accuracy of the results. The results of this research indicate that the most basins of the study area show the high and very high recent tectonic activity levels which Field evidences and existing earthquakes also confirm this. According to the values of morphometric indices, the zoning map of the tectonic activities of the study area was prepared. A survey of this map shows that about 35 percent (1748 square kilometers) of the study area has very high tectonic activity and about 53 percent (2684 square kilometers) represents relatively very high tectonic activity. Various geomorphic landforms were observed in the study area where fault scarp, deformed alluvial fan deposits, unpaired terraces, triangular facets, V-shape valleys and deep gorges incised near mountain fronts exist. In the study area the most activity is related to the Sefidkhani, Taleghan, Alamutrud-Shahrud, Khashchal, Angol faults, eastern segment of Manjil fault zone and also the faults in the east of the region. Also, the basins associated with Jirandeh, Rudbar, Bolukan and Kharkhon faults show high tectonic activity.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Active Tectonic
  • Morphometric index
  • Fault
  • Drainage Basin
  • Alborz
  • بابایی، س.، قرشی، م.، پورکرمانی، م.، حاجی حسینلو، ح.، بوذری، س.، 1398. بررسی فعالیت زمین­ساختی با استفاده از شاخص­های ریخت زمین­ساختی و GIS در حوضه­های ناحیه مراغه (آذربایجان خاوری، شمال باختر ایران)، فصلنامه کواترنری ایران، دوره 5، شماره 1، صص 45-27.
  • بهرامی، ش.، 1394. تحلیل کمی ناهنجاری سلسله مراتبی شبکه زهکشی و ارتباط آن با تکتونیک، مطالعه موردی: 10 حوضه آبخیز زاگرس، ‎فصلنامه جغرافیا و برنامه­ریزی محیطی، دوره 26، شماره 1، صص 34-15.
  • بهیاری، م.، محجل، م.، مؤید، م.، رضائیان، م.، 1395. بررسی تأثیر تغییرات منطقه­ای برافرازش بر شاخص­های ژئومورفیک: کمپلکس میشو در شمال باختر ایران، فصلنامه زمین­شناسی ایران، دوره 10، شماره 38، صص 53- 39.
  • جباری، ن.، ثروتی، م.ر.، حسین­زاده، م.م.، 1391. مطالعه مورفوتکتونیک فعال حوضه آبخیز حصارک (شمال غرب تهران) با استفاده از شاخص­های مورفومتریک، پژوهش­های ژئومورفولوژی کمی، دوره 1، شماره 2، صص 17-34.
  • حاجی کریمی، ز.، شایان، س.، خوش رفتار، ر.، 1399. ارزیابی تکتونیک فعال حوضه آبریز کرگانرود در دامنه شرقی تالش (بغروداغ)، با استفاده از شاخص‌های ژئومورفیک، پژوهش­های ژئومورفولوژی کمی، دوره 9، شماره 1، صص 236-217.
  • رابطی، د.، ده بزرگی، م.، حکیمی اسیابر، س.، نوزعیم، ر.، 1397. بررسی زمین­ساخت فعال با استفاده از شاخص‌های ژئومورفولوژی در حوضه سپیدرود، البرز غربی، پژوهش­های ژئومورفولوژی کمی، دوره 7، شماره 2، صص 140-157.‎
  • شفیعی، آ.، عباسی، ز.، تاجبخش، س. م.، موسوی، س. م.، معماریان، ه.، 1399. بررسی زمین ساخت فعال در شمال حوزه آبخیز دشت بیرجند با استفاده از فاکتور های مورفومتریک، پژوهش­های ژئومورفولوژی کمی، دوره 9، شماره 1، صص 133-117.
  • علی­پور، ر.، صدر، ا.ح.، نظری دبیر، ح.، قمریان، س.، 1397. ارزیابی زمین‌ساخت فعال نسبی کوه‌های گرین با استفاده از شاخص‌های مورفومتری و تحلیل الگوی فرکتالی (نهاوند، باختر ایران). پژوهش­های ژئومورفولوژی کمی، دوره 7، شماره 3، صص 31-56.
  • یمانی. م.، مقصودی. م.، قاسمی. م. ر.، محمدنژاد. و.، 1391. شواهد مورفولوژیکی و مورفومتریکی تاثیر تکتونیک فعال بر مخروطه افکنه­های شمال دامغان، پژوهش­های جغرافیای طبیعی، دوره 44، شماره 2، صص 1- 18.
  • Allen, M.B., Ghassemi, M.R., Shahrabi, M., Qorashi, M. (2003). Accommodation of late Cenozoic oblique shortening in the Alborz range, northern Ira. Journal of Structural Geology, 25(5), pp. 659-672.

 

  • Ambraseys, N.N., & Melville, C.P. (2005).  A history of Persian earthquakes. Cambridge university press, pp. 107.
  • Avena, G.V.C., Giuliano, G., Lupia Palmieri, E. (1967). Sulla valutazione quantitativa della gerarchizzazione ed evoluzione dei reticoli fluviali. Bollettino della Societa Geologica Italiana, 86(8), pp. 781–796.
  • Berberian, M., & Walker, R. (2010). The Rudbār Mw 7.3 earthquake of 1990 June 20; seismotectonics, coseismic and geomorphic displacements, and historic earthquakes of the western (High-Alborz), Iran. Geophysical Journal International, 182(3), pp. 1577-1602.
  • Ciccacci, S., Fredi, P., Lupia Palmieri, E., Pugliese, F. (1986). Indirect evaluation of erosion entity in drainage basins through geomorphic, climatic and hydrological parameters. International Geomorphology, 2(3), pp. 33–48
  • El Hamdouni, R., Irigaray, C., Fernandez, T., Chacón, J., Keller, E.A. (2008). Assessment of relative active tectonics, southwest border of Sierra Nevada (southern Spain). Geomorphology, 96(1-2), pp. 150–173.
  • Figueroa, A., Jeffrey, M., Knott, R. (2010). Tectonic geomorphology of the southern Sierra Nevada Mountains (California), Evidence for uplift and basin formation. Geomorphology, 123(1-2), pp. 34- 45.
  • Fossen, H. (2016). Structural Geology. Cambridge University Press, pp. 481.
  • García Delgado, H., & Velandia, F. (2020). Tectonic geomorphology of the Serranía de San Lucas (Central Cordillera), Regional implications for active tectonics and drainage rearrangement in the Northern Andes. Geomorphology, 349(4), pp. 106914.
  • Guarnieri, P., & Pirrotta, C. (2008). The Response of Drainage Basins to the Late Quaternary Tectonics in the Sicilian Side of the Messina Strait (NE Sicily). Geomorphology, 95(3-4), pp. 260- 273.
  • Hack, J.T. (1973). Stream-profiles analysis and stream-gradient index, Journal of Research of the S. Geological Survey, 1(4), pp. 421–429.
  • Hakimi Asiabar, S., & Bagheriyan, S. (2018). Exhumation of the Deylaman fault trend and its effects on the deformation style of the western Alborz belt in Iran. International Journal of Earth Sciences, 107(2), pp. 539-551.
  • Horton, R.E. (19450. Erosional development of streams and their drainage basins: hydrophysical approach to quantitative morphology. Geological Society of America Bulletin, 56(3), pp. 275- 370.
  • Keller, E.A. (1986). Investigation of active tectonics: use of surficial Earth processes, Active Tectonics, Studies in Geophysics. National Academy Press, Washington, DC, pp. 136-147.
  • Keller, E.A., & Pinter, N. (2002). Active Tectonics: Earthquakes, Uplift, and Landscape (2ndEd.). Prentice Hall, New Jersey, pp. 362.
  • Maathuis, B.H.P., & Wang, L. (2006). Digital elevation model based hydro-processing. Geocarto International, 21(1), pp. 21-26.
  • Mayer, L. (1990). Introduction to quantitative geomorphology: an exercise manual. Prentice-Hall International, Inc, pp. 271.
  • Melosh, B.L., & Keller, E.A. (2013). Effects of active folding and reverse faulting on stream channel evolution, Santa Barbara Fold Belt, California. Journal of Geomorphology, 186(6), pp. 119-135.
  • Ngapna, M.N., Owona, S., Owono, F.M., Ateba, C.B., Tsimi, V.M., Ondoa, J.M., Ekodeck, G.E. (2020). Assessment of relative active tectonics in Edea–Eseka region (SW Cameroon, Central Africa). Journal of African Earth Sciences, 164(5), pp. 103798.
  • Singh, O.M. (2009). Hypsometry and erosion proneness: a case study in the lesser Himalayan Journal of Soil and Water conservation, 8(2), pp. 53- 59.
  • Singh, P., Gupta, A., Singh, M. (2014). Hydrological inferences from watershed analysis for water resource management using remote sensing and GIS techniques. The Egyptian Journal of Remote Sensing and Space Sciences, 17(2), pp. 111- 121.
  • Strahler, A.N. (1952). Hypsometric (area–altitude) analysis of erosional Geological Society of America Bulletin, 63(11), pp. 1117–1142.
  • Strahler, A.N. (1964). Quantitative geomorphology of drainage basins and channel networks. Handbook of Applied Hydrology, McGraw-Hill, New York, pp. 4-39.
  • Walker, R.T. (2006). A remote sensing study of active folding and faulting in southern Kerman province, S.E. Iran. Journal of Structural Geology, 28(4), pp. 654-666.