بررسی آثار لندفرمی فعالیت‌های یخچالی عصر پلیستوسن در ایران مرکزی (منطقه موردی: کذاب-یزد)

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

دانشگاه یزد

چکیده

در برخی از مناطق ایران مرکزی با وجود شرایط خشک و بیابانی حال حاضر لندفرمهایی قابل مشاهده­اند که مربوط به فرایندهای یخچالی بوده و در گذشته بوجود آمده­اند. هدف از این پژوهش، مطالعه و بررسی این نوع لندفرم ها جهت شناخت شرایط محیطی و اقلیمی گذشته در حوضه های خارج از کوه شیرکوه می­باشد. روش اصلی مطالعه مشاهده مستقیم بوده و از نقشه­های توپوگرافی، زمین شناسی، تصاویر ماهواره­ای، نقشه رقومی ارتفاعی و دستگاه GPS نیز استفاده شده است. بعلاوه، از روش­های رایت و پورتر در بازسازی آثار سیرکهای گذشته استفاده­شده است. یافته­ها حاکی از وجود لندفرمهایی است که در سیستم مورفوژنتیک یخچالی بوجود آمده­اند. این لندفرمها در دو دسته لندفرمهای کاوشی یخچالی و تراکمی یخچالی مورد بررسی قرار گرفته اند. آثار کاوشی فعالیت یخچالهای گذشته در منطقه شامل 28 سیرک بزرگ و کوچک و دره های وسیع و عریض با عرض بعضا بیش از 200 متر در ارتفاع حدود 2000 متر است. مهمترین آثار تراکمی عملکرد یخچالها مورن­های میانی، تیلیت­ها و یخرفت­های انتهایی است. مورن­های میانی در منطقه مورد مطالعه به شکل تپه­های تخم­مرغی و مارپیچی شکل بوده و نزدیک به یک کیلومتر طول و حدود 20 متر ارتفاع دارند و از جمله تیپیک­ترین آثار تراکمی یخچالها را در ایران مرکزی بوجود آورده­اند. همچنین، تیلیت­ها از دیگر آثار تراکمی فعالیت زبانه های یخی در منطقه هستند که به شکل تراسهایی در سمت چپ و راست دره رودخانه بر روی سنگ بستر اغلب به شکل دگرشیب و متناوب در دو سمت دره قرار گرفته­اند و احتمالا مربوط به اولین دوره یخچالی می بوده که در دوره­های دیگر توسط سیمان کربنات کلسیم سخت شده و به شکل کنگلومرا در آمده­اند. یخرفت­های انتهایی نیز در سه ارتفاع 1750، 1850 و 2170 متر وجود دارند که می تواند حاکی از وجود سه دوره یخچالی در منطقه باشد که از قدیم به جدید از شدت و قدرت آنها کاسته شده است. بررسی های دانه سنجی بر روی رسوبات میانی و تیلیت ها نیز موید منشا و فرایند زبانه یخچالی در منطقه است.
 

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Investigating of Pleistocene glacial Landforms in the central of Iran (Case study: Kazab-Yazd)

نویسندگان [English]

  • mohamad sharifi pichoon
  • fatemeh zare
  • kazem taheri nejad
yazd university
چکیده [English]

Introduction
Present Landform has been affected by climate conditions over time. Therefore, they show the characteristics of sequence and periodicity of it in the past. According to, using the landforms, we can reconstruct climate condition and its changes. Geomorphological glacier landforms are one the most terraces that show the changes of climate in the past. Nevertheless, Central of Iran has located in a dry region at the moment, especially central of Iran, but there are some specified landforms in the region that represent spreading the glacier in the center of Iran in Pleistocene. These includes abrasive and depositional relicts. The goal of the study is the investigating of present landforms in the central of Iran-Kazab Basin in the west of Yazd City- to know processes that have created them in the past, especially the landforms that have created by glaciers. Kazab basin has located in the south-west of Yazd city in the west slopes of Shirkuh Mountain along 31° 53´  to 32°  7´of northen latitudes and 53° 52´ 42" to 54° 7 of eastern longitudes.
Materials and Methods
  This research has been performed on basis of field studies and direct observation of glacial landforms. But, we studied topographical and geological maps, DEM, satellite images as well as aerial photographs, at first. The resulted information of the maps controlled with GPS System in the field. Then, we measured some boulders and pick up some sample of sediments and examine them in the geomorphological laboratory in the department of geograpgy in Yazd University.
Discussion and results
Findings show many landform that has created by a glacier morphogenetic system. These landforms was categorized in two classes includes abrasive and deposition processes. The relicts of abrasive of the glacier activity involve 28 small and great cirques and some wide valleys as well that the width some of them reach to 200 meters in height 2000 meters. The most important of deposition traces of the glacier in the region involve tills, moraines, tillite and erratic stones. We have discussed both classes in more detail in the following:

abrasive traces

-Cirques: using topographical map and its contours characteristics we marked cirques on the map. Cirques appear on the map with stretched contours as sinusoidal form.  Accordingly, we defined 28 small and great rcirques, and then checked them on the field using GPS system. More of them have laid between 2000 to 2500 meters height.
-Glacial valley: A valley carved by glaciers is normally U-shaped. A glacial valley becomes visible upon the recession of the glacier that forms it. Glacier valleys are the biggest abrasive forms glacier in mountains that become broad towards peak. Because a glacier has a much greater viscosity and cross section than a river, its course has fewer and broader bends, and thus, the valley becomes straighter and smoother. In the Kazab there are 3 wide valleys that the Hamane Valley, in the west of the basin, is the greatest so that the width of it reaches about 200 meters.

Depositional traces

-Tills and moraines:  Moraines are landforms created directly by glacier. In other words, moraines are a formation composed of unsorted and unbedded rock and soil debris called till, which was deposited by a glacier. After the retreat of a glacier the moraines remain as prominent features of the topography. Present moraine often have deposited in Pleistocene epoch. Kazab moraines usually have lay within main valley and include different sizes. They often observe between 1750 to 2050 meters as lateral, medial and terminal moraine. The medial moraines in the region are shown spiral hills with about one kilometer length and 20 M height. Besides, they are one of the most typical relicts of glacier in the center of Iran. The most properties of moraine are nonhomogeneous, angular, and have vertical direction to the river.
-Tillite:  Sedimentary rock that consists of consolidated masses of unweathered blocks (large, angular, detached rock bodies) and glacial tills (unsorted and unstratified rock material deposited by glacial ice) in a Conglomerate form. The presence of tillites in a region provides evidence of former intense and widespread glaciation; recent tillites (about 10,000 years old) can be directly connected with glaciation, and Pleistocene tillites (10,000- 2,500,000 years old) can be convincingly related to glaciation. In other words, tillites are a kind of conglomerates that their sediment is created by glaciers. The rocks are deformed, poorly sorted and comprise quartz, feldspar and mainly sedimentary lithoclasts. The pebbles are relatively nonhomogeneous regarding their size. In the Kazab basin, tillites are observed in the left and right of the valley. In the region, tillites has located as terraces on both besides the river channel on the bedrock. They probability belong to the first glacial period that in another glacial periods  sediments have stick together by calcium carbonate and established conglomerate and also has covered by tills and slopes sediment, they have remained unweather till now The height of the tillite layer in the Qezrabad valley is about 10 meters.
-Erratic stones: An erratic is a boulder transported and deposited by a glacier that differs from the size and type than the bedrock or native rock to the area in which it rest. Erratic stone are useful indicators of of former ice flow, and setting of glaciers. Erratic stones in the Kazab valley has located in three different height like 1750, 1850 and 2170meters that could show represent three glacial periods in the region by reducing their intensity from old to new.
Conclusion
Results show glacial traces for three periods In the Kazab basin in Pleistocene. Tillites and moraines located on them show two glacial periods at least, but the erratic stones, which has located in three different height indicates to three glacial periods. Besides, tills, moraine, tillites, wide walleyes, and cirques affirm glacial prevailing in the region. Nevertheless, granulometry studding on the medial moraines as well as tiillites confirm glacier processes in the region too. 

کلیدواژه‌ها [English]

  • Kazab
  • Glacier
  • Geomorphological relicts
  • Tillite
  • Quaternary
  • احمدی، حسن، ۱۳۹۱،ژئومورفولوژی کاربردی،فرسایش آبی،جلد اول،انتشارات دانشگاه تهران
  • المدرسی، سیدعلی،1384، هیدروژئومورفولوژی حوضه آبخیز سخوید یزد، پایان نامه کارشناسی ارشد به راهنمایی محمد حسین مبین، دانشگاه آزاد اسلامی واحد نجف آباد
  • جداری عیوض ، جمشید،1378، ژئومورفولوژی ایران، انتشارات دانشگاه پیام نور
  • جعفر بیگلو، منصور؛ یمانی، مجتبی؛ عباس نژاد، احمد، زمانزاده، سید محمد؛ ذهاب ناظوری، سمیه، 1393، بازسازی برف مرزهای یخچالی کواترنر در کوهستان­های بید خوان(استان کرمان)، فصلنامه علمی- پژوهشی بین اللملی انجمن جغرافیای ایران،سال 12،شماره 40
  • رجبی، معصومه؛ بیاتی خطیبی، مریم،1387،بررسی لندفرم دره های یخچالی، مطالعه موردی دره های یخچالی کوهستان سهند،پژوهش های جغرافیایی، شماره 64، صص105-121
  • رامشت، محمد حسین،1380، دریاچه های دوران چهارم بستر تبلور و گسترش مدنیت در ایران، فصلنامه تحقیقات جغرافیایی، سال شانزدهم، شماره60
  • رامشت، محمد حسین،۱۳۸۳، آثار یخچالهای دوران چهارم در حومه اصفهان، رشد آموزش جغرافیا، شماره 67، صص10-21
  • رامشت، محمدحسین؛ کاظمی، محمد مهدی،1386، آثار یخچالی در حوضه اقلید فارس، مجله رشد آموزش جغرافیا، دوره ی 21، شماره 4،ص 9
  • رامشت، محمد حسین؛ لاجوردی،محمود؛ لشکری،حسن؛ محمودی محمدآبادی، طیبه،۱۳۹۰، ردیابی آثار یخچالی(مطالعه ی موردی: یخچال طبیعی حوضه تیگرانی ماهان)، مجله جغرافیا و برنامه ریزی محیطی،  سال 22،شماره پیاپی 42،شماره ۲،ص 78-59
  • سرور، جلیل الدین؛ فرید مجتهدی، نیما،۱۳۸۹، شواهد ریخت شناسی یخچالهای کواترنری در البرز غربی، جغرافیا و توسعه، دانشگاه سیستان و بلوچستان، شماره 18، صص 92-69
  • شمسی پور، علی اکبر؛ باقری سیدشکری، سجاد، جعفری اقدم، مریم؛ سلیمی منش، جبار،1394، بازسازی برف مرزهای آخرین دور هی یخچالی با شواهد دورههای یخچالی در زاگرس شمال غربی (مطالعه موردی، تاقدیس قلاجه)،جغرافیا و توسعه،شماره 39
  • شریفی، محمد؛ فرح بخش، زهرا،1395، بررسی مواریث ژئوفرم های یخچالی کواترنر و تغییرات سیستمهای مورفوکلیماتیک و مورفودینامیک در حوضه خضرآباد- یزد، در دست چاپ
  • طاحونی، پوران،1383، شواهد ژئومورفولوژیکی فرسایش یخچالی پلیستوسن در ارتفاعات تالش، پژو هش های جغرافیایی، شماره 47، صص 55-31
  • محمودی،فرج الله،1389، ژئومورفولوژی دینامیک، چاپ اول ،انتشارات دانشگاه پیام نور
  • مقیمی، ابراهیم، 1387، ژئومورفولوژی اقلیمی، قلمرو سرد یخچالی تهران، انتشارات دانشگاه تهران
  • مقیمی، ابراهیم؛ یار احمدی، علی محمد؛ ثروتی، محمدرضا؛ کردوانی، پرویز،1391،تاثیر مورفولوژی دامنه ها در تحول سیرکهای یخچالی اشترانکوه،
  • موسوی حرمی، رضا،1391، رسوب شناسی، چاپ چهاردهم ، انتشارات آستان قدس رضوی(به نشر)، مشهد
  • نعمت اللهی، فاطمه؛ محمدحسین رامشت،1384، آثاریخساری در ایران، مدرس علوم انسانی. دوره9.شماره4.صفحات 162-143
  • وزیری، فریبرز،1382، هیدرولوژی کاربردی در ایران،انتشارات سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور
  • یمانی، مجتبی،1385، ژئومورفولوژی یخچالهای زردکوه (بررسی اشکال ژئومورفیک و حدود گشترش آن) پژوهش­های جغرافیایی، شماره 59
  • Anthonsen K., L.; Clemmensen, L. B.; Jensen, J. H., 1996, Evolution of a dune from crescentic to parabolic form in response to short-term climati nges: Råbjerg Mile, Skagen Odde, Denmark. Geomorphology 17, Pp. 63–77.
  • Abramowskia, U.; Bergau, A.; Seebach, D.; Kubik, P. w., 2006, "Pleistocene Glaciations of Central Asia: Results from 10Be Surface Exposure Ages of Erratic Boulders from the Pamir(Tajikistan) and the Alay (Kyrgyzstan)", Quaternary Science Reviews, No. 25, Pp. 1080-1096
  • Brenda, L. H.; Charles T. P.; George H. D.; Thomas, V. L.; Gordon R.M., 2013, Extensive recession of Cordillera Darwin glaciers in southernmost South America during Heinrich Stadial Quaternary Science Reviews, Volume 62, , Pages 49-55
  • Çalışkan, O.;  Gürgen, G.; Yılmaz, E.; and Yeşilyurt, S., 2014, Debris-covered Glaciers During Glacial and Interglacial Periods on the Taurus Mountains (Turkey) Procedia - Social and Behavioral Sciences, Volume 120, Pp. 716-721
  • Gachev, E.; Stoyanov K. and Gikov, A.,2016, Small glaciers on the Balkan Peninsula: State and changes in the last several years, Quaternary International, online
  • Hendrickx, H.; Jacob، M.; Frankl, A.; Nyssen, J., 2015, Glacial and periglacial geomorphology and its paleoclimatological significance in three North Ethiopian Mountains, including a detailed geomorphological map. Geomorphology, Volume 246, Pages 156-167
  • Iestyn D. M., Spagnolo, B., 2015, Glacial cirques as palaeoenvironmental indicators: Their potential and limitations. Earth-Science Reviews, Volume 151, Pages 48-78
  • Loso, M. G., H. K. Schwartz, S. F. Wright & P. R. Bierman, , 1998. "Composition, Morphology, and Genesis of a Moraine-like Feature in the Miller Brook Valley", Vermont Northeastern, Geology Sciences, No. 20(1), Pp. 1-10
  • Onaca, A.; Ardelean, F.; Urdea, P. and Magori, B. ,2016,Southern Carpathian rock glaciers: Inventory, distribution and environmental controlling factors, Geomorphology, In Press, Corrected Proof, Available online 2 April 2016
  • Xiangke X., 2014, Climates during Late Quaternary glacier advances: glacier-climate modeling in the Yingpu Valley, eastern Tibetan Plateau, Quaternary Science Reviews, Volume 101, Pages 18-27
  • Žebre, M.; Stepišni,U. ,2014, Reconstruction of Late Pleistocene glaciers on Mount Lovćen, Montenegro, Quaternary International, Volume 353, Pages 225-235