پهنه بندی آسیب پذیری مخاطرات طبیعی و ژئومورفولوژیکی سکونتگاه های روستایی شهرستان سقز(مطالعه موردی سیل و زلزله)

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

دانشگاه تبریز

چکیده

حوادثی که به­طور ناگهانی روی می­دهند و موجب وارد آمدن خسارت به انسان و محیط می­شوند، به عنوان مخاطرات طبیعی شناخته می­شوند. این مخاطرات به دلیل ماهیت غیر منتظره­ی خود، در بیشتر موارد خسارت مالی و جانی بسیاری بر جایی می­گذارند. در بین مخاطرات طبیعی، زلزله و سیل جزو ویران­گرترین مخاطرات به شمار می­آیند. این مخاطرات در جوامع روستایی به دلیل ارتباط تنگاتنگ با محیط طبیعی و توان محدود در مقابله با این­گونه تهدیدات، دارای شدت و قدرت آسیب رسانی بیشتری می­باشند. لذا شناسایی مناطقی که دارای آسیب­پذیری بیشتری از مخاطرات طبیعی هستند، می­تواند در جهت برنامه­ریزی برای مقابله با کاهش اثرات این حوادث موثر باشد. پژوهش حاضر با هدف پهنه­بندی آسیب­پذیری مخاطرات طبیعی سیل و زلزله به بررسی تاثیر عوامل ژئومورفولوژیکی بر رخداد مخاطرات طبیعی پرداخته است. تحقیق کاربردی و روش انجام آن توصیفی _ تحلیلی می­باشد؛ آمار و اطلاعات مورد نیاز از طریق مطالعات کتابخانه­ای و داده­های سنجش از دور جمع­آوری گردیده است. برای پهنه­بندی آسیب­پذیری مخاطرات طبیعی سیل و زلزله، محاسبه نقش هرکدام از فاکتورهای ژئومورفولوژیکی تاثیرگذار در وقوع این مخاطرات طبیعی از روش­ AHP استفاده شده است. سپس با استفاده از قابلیت­های تحلیل مکانی GIS لایه­های نهایی پهنه­بندی خطر زلزله و سیل تهیه­گردیده است. یافته­های تحقیق نشان می­دهد از کل روستاهای موجود در شهرستان سقز 145 روستا در پهنه با خطر نسبتاً بالا و 135 روستا در پهنه­ باخطر نسبتاً متوسط زلزله قرار گرفته­اند. همچنین پهنه­بندی روستاها بر اساس احتمال وقوع زمین لرزه نشان داد 240روستا در پهنه با احتمال وقوع کم و 40 روستا نیز درپهنه با احتمال وقوع متوسط قرار دارند، سایر روستاها در پهنه با احتمال ضعیف خطر وقوع زلزله قرار دارند. 

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

The Role of Geomorphology factors in the occurrence of natural hazards in rural settlements Case Study: City of saqez

نویسندگان [English]

  • Masoume Rajabi
  • Mirasadallah Hejazi
  • Shahram roostaei
  • Negin aali
چکیده [English]

The refore the necessity of understanding of effective environmental factors has an important role in the formation of rural settlements.The importance of this lies in the fact that each year a large budget is spent on the constructing of rural settlements organization, developing of connecting roads and services, etc.Unfortunately, many of the expenses are made without considering the ( Factoe (and identifying areas with a high risk of natural disasters, on which the villages are located.
The importance of the study lies in the fact that environmental conditions affecting the formation of rural settlements and the villages which are at the risk of natural disasters should be identified.Therefore investigating the effects of environmental factors associated with rural settlements and identifying the natural disasters in these areas are essential.In this research rural settlements of Marivan in one of the most active tectonic regions of Iran are considered as a Case Study which are identified for a variety of natural disasters in Iran.This city is located in the West of Kurdistan, on the western border with Iraq.This area is relatively located in position with a high seismic risk. And in terms of tectonic it is located on Marivan- Esfandaghe fault.Therefore, the identification of factors affecting the sustainability of rural settlements is very important.
Materials and methods of research:
A variety of instruments and methods has been used to achieve the aims of the research; In the first stage Research instruments including: topographic maps 1:25000, geological map 1:100000, surface water with a scale of 1: 50,000 and data on groundwater as well as ETM satellite images were collected from different organizations. In the second stage by using ARC GIS software, required layers were derived from digital maps mentioned above.
At this stage, layers such as watershed, Canals and surface water, Province fault Maps, places about to slip and silde were determined.And then by using GIS spatial analysis capabilities the classification Map was prepared and the position of rural areas was determined on it.
In the third stage to study for studied natural hazards under investigation, in order to determine the role of each of the various factors in the occurrence of natural disasters, the AHP method was used.At first Raster maps related to any of the factors in cell size of 20 x 20 m was produced by the use of vector information.
After producing raster maps, fuzzy standardization was applied on each map so that the effective range on the occurrence of any phenomenon is defined between 0-1. In addition to the standardization of map`s unit, it specifies the role of special ranges in each factor. Linear standardization functions were used to define the effective ranges between 0-1. Standardized layers were multiplied by the weights which were given to them based on experts` opinions and the final weight was obtained for each layer. Finally the final weight of each of the effective layers on the occurrence of natural hazards was collected together and the final map of each phenomenon was prepared in the studied area.
In the fourth stage, by the use of the final earthquake hazard zonation layers landslide and flood and combining the layers with an index overlap, the final layer of natural hazards of Marivan was prepared and rural areas were transferred on it. Finally the villages at risk of natural hazards were identified.
Research findings:
Because of being mountainous and locating in a tectonically active region the area of study (Marivan_Asfandeqhe) is the most seismic areas in the country. And as a result of the earthquake, various natural hazards occur there. That's why it’s unstable in terms of environmental factors. And this issue has also been effective in distribution of rural settlements.                                
To investigate the relationship between the natural factors and the formation of rural settlements, first the position of the villages to the three factors is reviewed. Then the zoning of the risks caused by environmental factors is investigated. Investigating the relationship between environmental factors and the position of rural settlements and finally zoning of natural hazards in the city of Marivan shows that the formation of rural settlements in this city has taken place due to its natural sources and fertile soil and the possibility of having gardening activities.
Local climate and the possibility of having gardening activities have caused the Continuity of Living in rural areas in this city. Having access to water sources has happened without considering the risk of flooding, So that villages near the main river routes have faced with the risk of floods. It also seems that Location selection in this area has been regardless of Natural hazards such as earthquakes. Because this area is one of the most Earthquake-prone regions in Iran. While Most of the villages are close to the main fault and relatively in high risk of earthquake.
Conclusion:
Investigating the environmental factors in association with Distribution or accumulation of rural areas and the role of these factors in occurrence of natural hazards in the city of Marivan shows that, slope, due to its direct effect on other environmental factors is the most important factor in the stability of villages.
Since most old villages are located in areas with high slope.And this factor in addition to the activities of gardening and handicrafts was very effective in residence continuation of people.Moreover, the natural hazards occurred in low slope areas.
The results of Bahrami’s research have revealed that the establishment system in the rural environment of Kurdistan, specifically the city of Sanandaj, is not compatible with the requirements of modern developments. In the city of Sanandaj, natural causes (Climate, high altitude and steep) despite the limitations of Locational- Spatial subsistence and lack of logical ideas in rural planning have also doubled the problems of countryside development in Sanandaj.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Key words: Saqez city
  • Natural hazards
  •  اسمیت، کیت، 1391، مخاطرات طبیعی، ترجمه­ی ابراهیم مقیمی و شاپور گودرزی­نژاد، تهران، سمت.
  • ­ امیدوار، کمال، 1390،  مخاطرات طبیعی، یزد، انتشارات دانشگاه یزد.
  • ­ پورطاهری، مهدی، 1389، کاربرد روش­های تصمیم­گیری چند شاخصه در جغرافیا، انتشارات سمت، تهران
  • ­ پورطاهری، مهدی؛ سجاسی، قیداری؛ صادقلو، طاهره، 1390، ارزیابی تطبیقی روش­های رتبه­بندی مخاطرات طبیعی در مناطق روستایی، مطالعه موردی: استان زنجان، تهران، مجله پژوهش­های روستایی، شماره 3، صص54-31
  • پورطاهری، مهدی؛ حاجی­نژاد، علی؛ فتاحی، احدالله؛ نعمتی، رضا، 1393، ارزیابی آسیب­پذیری فیزیکی سکونتگاه­های روستایی در برابر مخاطرات طبیعی (زلزله) با استفاده از مدل تصمیم­گیری
  • ساسان­پور، فرزانه؛ موسیوند، جعفر، 1389، تأثیر عوامل انسان ساخت در تشدید پیامدهای مخاطرات طبیعی در محیط­های کلان شهری با کاربرد منطق فازی و سیستم اطّلاعات جغرافیایی، تحقیقات کاربردی علوم جغرافیایی، دوره 13، شماره 16، 50-29.
  • شریفی­کیا، محمد؛ شایان، سیاوش؛ امیری، شهرام، 1390، سنجش آسیب­پذیری سکونتگاه­های روستایی ناحیه ولشت از مخاطرات طبیعی به منظور ساماندهی آمایش، مجله مدرس برنامه ریزی و آمایش فضایی، دوره پانزدهم، شماره اول، بهار.
  • صفاری، امیر؛ و دیگران؛ 1390؛ ارزیابی آسیب­پذیری مناطق شهری در برابر خطر سیل با استفاده از سیستم اطلاعات جغرافیایی و منطق فازی (مطالعه موردی: منطقه 3 تهران)، نشریه تحقیقات کاربردی علوم جغرافیایی، شماره 20، صص 129-50، تهران. 
  • ­ عزیز پور، ملکه؛ زنگی آبادی، علی؛ اسماعیلیان، زهرا، 1390،  اولویت­بندی عوامل موثر در مدیریت بحران شهری در برابر بلایای طبیعی (مطالعه موردی سازمان­های مرتبط با بحران شهر اصفهان)، مجله­ی جغرافیا و برنامه­ریزی محیطی، شماره 3، 124-107. اصفهان.
  • عظیمی حسینی، محمد؛ نظری فر، هادی؛ مومنی، رضوانه،  1389، کاربرد GIS در مکان­یابی، تهران، چاپ اول، مهرجرد، مهرگان قلم.
  • کوک، آریو؛ دورکمپ، جی سی، 1378، ژئومورفولوژی و مدیریت محیط، جلد 2، ترجمه­ی شاپور گودرزی نژاد، تهران، سمت.
  • محمدی، حسین، 1390، مخاطرات جوی، تهران، انتشارات دانشگاه تهران.
  • ­ معتمدی­نیا، منیژه، 1389، بررسی مخاطرات ژئومورفولوژیکی ناشی از توسعه فیزیکی شهری (مطالعه موردی شهر ماهنشان)، پایان­نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه تربیت مدرس.
    • E.Motz، B., 2011. Natural hazards: an evolving tradition in applied geography, Applied geography 31. pp 1-4.
    • Ghafory, M., 2005. Erthquak Risk management Strategies: the Iranian Experience, Tehran UNESCO Office and International Institte of Erthquake Engineering and seismology (IIEFS). pp. 9-1.
    • Hanson, K , M, Danielson, L. Ekenberg., 2008. Assessment of a Flood Management Framwork, International Journel of Public Information System. Vol. 2002 (IJPIS).
    • Patwardhan، A., 2004. The methodology for assessing natural hazard impacts. Global and planetary change 47. pp 265  253.
    • Wisner, B Piers, B, Terry, C, and land D., 2008. At risk: Natural Hazards, People Vulnerability and Disaster's, Secand edition, Routledge.
    • Schenker-Wicki, Andrea. Inauen, Matthias. Olivares, Maria., 2010. Un mastered risks: From crisis to catastrophe An economic and management insight. Journal of Business Research. pp 337–346.
    • Yadmani, s., 2000. Disaster Risk Management and Vulnerability Reduction: Protecting the poor, Paper Precented at the asia and Pacific Forum on Poverty Organized by the Asian Development bank.
    • Sharifikia, M., 2007. RS & GIS application in Geohazard Acase study in part of central Alborz, PhD. Thesis submitted in Department of Geology University of Delhi
    • Thomas G ،Anderson M, Crozier M.J. 2005. Landslide Hazard and Risk. John Wiley & Sons Ltd. vol 1.