تأثیر ویژگی های خاک بر مورفولوژی و گسترش فرسایش خندقی مطالعه موردی: (حوضه رودخانه مهران لامرد، فارس)

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار ژئومورفولوژی، دانشگاه خوارزمی تهران.

2 دانشیار پژوهشکده حفاظت خاک و آبخیزداری، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، تهران، ایران.

3 دانشجوی دکتری ژئومورفولوژی، دانشگاه خوارزمی تهران.

چکیده

بخش وسیعی از دشت‌‌ آبرفتی حوضه رودخانه مهران لامرد در جنوب استان فارس تحت تاثیر فرسایش خندقی قرار گرفته است. خندق‌ها در شرایط محیطی مختلف شکل‌های متفاوتی دارند و هر شکل خاص از خندق نیز گویای میزان تخریب و هدر رفت خاک می‌باشد، از اینرو هدف از این پژوهش بررسی ارتباط بین متغیر‌های موثر در فرسایش خندقی با مورفولوژی خندق‌ها در محدوده مورد مطالعه می‌باشد. جهت دستیابی به هدف ‌فوق، این تحقیق مبتنی بر بررسی‌های متداول طرح‌های آبخیزداری، تهیه نقشه‌ها، جداول، ذخیره آمار و اطلاعات مربوطه در محیط GIS، مشخص نمودن اراضی تحت تأثیر فرسایش خندقی، تقسیم‌بندی خندق‌ها و سپس مورفولوژی آنها با استفاده از داده‌های سنجش‌ازدور همراه با عملیات میدانی، نمونه‌برداری رسوبات و تجزیه آزمایشگاهی نمونه‌ها بوده است. در این تحقیق 12 خندق معرّف در 4 واحد کاری با خصوصیات مورفولوژیکی مشخص، انتخاب شدند. سپس 17 متغیر موثر برای هر نمونه خندق با بهره‌گیری از روش‌های آزمون تحلیل واریانس در نرم افزار SPSS تحلیل آماری صورت گرفته است. نتایج نشان می‌دهد که مورفولوژی، خصوصیات خاک و میزان تولید رسوب خندق‌های واقع در واحد‌های 1 و 2 (خندق‌های U شکل) با هم و خندق‌های مربوط به واحد‌های 3 و 4 ( خندق‌های حد واسط U و V شکل) با هم شباهت دارند. نتایج نشان می‌دهد که تفاوت معناداری در سطح (01/0P <، 41/2= F) بین ویژگی‌های خاک در واحدهای مختلف وجود داد. خندق‌های U شکل با خندق‌های حد واسط U و V شکل از نظر ویژگی‌های گَچ، EC، SAR، OC و TNV با هم متفاوت هستند.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

The Influence of Soil Characteristics on the Morphology and Expansion of Gully Erosion Case Study: (Lamerd River Basin, Mehran, Fars)

نویسندگان [English]

  • Amir Saffari 1
  • Amir Karam 1
  • Samad Shadfar 2
  • Mahdi Ahmadi 3
1 Assistant/Associate Prof in the Department of Geographical Sciences, Kharazmi University, Tehran.
2 Associate Prof, Soil Conservation and Watershed Management Research Institute (SCWMRI), Agricultural Research, Education and Extension Organization (AREEO), Tehran, Iran
3 PhD student in Geomorphology, Kharazmi University
چکیده [English]

Introduction
The studied area is located in the southeast of Fars, Iran, about 30 km north of the Persian Gulf coastline. Mehran river basin forms a fairly rough plain and gentle slope which has occurred as a result of alluvial deposits in the Cenozoic era, and is located between the two branches of the altar with the direction of northwest – southeast following southern Zagros folding process. The area of study includes 9 geological formations which are from Fars, Bangestan and Khami groups. The types of studied rocks in the area are mostly alluvial deposits, limestone, marl, sandstone, shale and gypsum. The area of the basin is about 3772 square kilometers (377190 hectares). The cut-off trench area is about 131 square kilometers (13100 hectares). Approximately 97.12% (12723 hectares) of the gullies occurred at a gradient of 0-5%. The average annual precipitation is 2311.5 mm. Based on De martonne‘s Method, the region's climate has been labelled as a dry desert.
Methodology
First, lithology layers, slope and land use in the whole basin were combined together in the Arc-GIS software environment to provide homogeneous units. Then, homogeneous units in lands affected by gully erosion have been extracted from the homogeneous units of the whole basin including 4 units. Considering the percentage of gullies in homogeneous units, in unit number 3 where there are more than 95% of the gullies, six sample gullies have been chosen while in other units, 2 samples of the gullies were chosen. The volume of gully erosion for each gully was determined by measuring the cross sections of sample gullies in the desert. To determine the effect of soil physical and chemical properties in the form of gullies, a sample was chosen from the forehead sections, the center, and the outlet point of each gully- concluding a total number of 36 samples. Eleven effective variables, including clay percentage, silt percentage, sand percentage, E.C. P.H, Na concentration, total concentrations of Ca + Mg, O.C percentage, TNV percent, gypsum/ plaster content and SAR were measured for each soil sample. Characteristics related to the area and slope, bare soil percent, vegetation percentage, pebbles and litter in the upstream basin were measured for all gullies. Other features for each gully sample include characteristics of the cross-sectional shape, the shape of the walls, the forehead plan, cross section of forehead of gully, and the type of gully use, which were considered and recorded. Multivariate analysis of variance, one-way analysis of variance and Post Hoc Test in SPSS software were used to analyze the data and test the differences in various homogeneous units.
Results and discussion
Interpretation and conclusion of results being conducted by morphometry, soil science and soil morphology indicate the fact that the value of variables related to EC, plaster and SAR measured in units 1 and 2, compared to units 3 and 4, are very low. On the other hand, better vegetation in units 1 and 2 increases the amount of soil O.C compared to units 3 and 4. As a result, the combination of these factors leads to better soil adhesion and soil penetration. Total available features on the soil of units 1 and 2 have led to formation of gullies with almost angular shapes. In fact, due to the better soil adhesion which is affected by its properties, during rainfall , the deposits separated from the various components of the gully in these units – especially from the walls and forehead gully – are so massive that this process has caused the walls very vertical and U-shaped. A fairly proper vegetation in the upper basin of these gullies has increased the relative reinforcing of O.C in the forehead of this gully with low plaster content, low SAR, and E.C which indicates that a lack of salinity and salts in the soil of this gully causes the formation of cavernous and vertical foreheads. However, the high values of E.C. variables, SAR and plaster in the soil are factors that have prevented vegetation from growing in the range of units 3 and 4 such that the surface of the ground in these units is very bare and the lands occupied by these gullies enjoy the minimum amount of O.C. The combination of these factors in the lands of units 3 and 4 caused the soil to have very low permeability and to be sensitive to erosion- especially tunnel or dissolution -during rainfall. Due to the presence of high salts, vegetation loss and low O.C, the soil of the area is diffused and the processes caused the gullies in these lands to have a milder shape such that their various components, including the walls and the forehead, are formed in an oblique fashion. Due to the lack of adhesion of soil grains, erosion from different parts of the gully is not massive, it is often made by dissolution and superficial erosion.
Conclusion
The results of the Lambda Wikel Test for comparing soil properties in different units indicate that totally there was a significant difference between soil properties in different units. )ّ F= 2/41 , P <0/01) . Based on the investigations carried out in this study, it can be drawn that amount of deposits production due to morphological characteristics, which is a function of the physical and chemical properties of the soil in units 1 and 2, is higher than units 3 and 4. The distinction of the morphology of the gullies in units 1 and 2 compared to 3 and 4 is related to the amount of E.C., SAR, plaster and variables with regard to the surface cover of the earth. While the degree of variation of variables is negligible, other variables are the same in all units.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Gully Morphology
  • Gully Erosion
  • Mehran- Lamard River Basin
  • Physical and Chemical Properties of Soil
  • Soil erosion
  • مدی،­ حسن. 1378. ژئومورفولوژی کاربردی، جلد1(فرسایش آبی)، ­انتشارات دانشگاه تهران. 688ص.
  • اسماعیل نژاد، ل. سید محمدی، جواد و بخشی پور، رمضان. 1391. تاثیر ویژگی‌های فیزیکی و شیمیایی و کانی شناسی خاک بر مورفولوژی خندق‌ها در اراضی مارنی جنوب استان گلستان. نشریه پژوهش و سازندگی. شماره 97.
  • اصغری سراسکانرود، صیاد. 1396. تحلیل عوامل موثر در شکل گیری و گسترش فرسایش خندقی. فصلنامه علمی پژوهشی فضای جغرافیایی، سال هفدهم، شماره 58. 301-285.
  • جهان تیغ، منصور و تابع، مرضیه. 1396. مقایسه خصوصیات فیزیکی – شیمیایی خاک و مورفولوژی خندق‌های ذوزنقه‌ای و V شکل با کاربری‌های متفاوت در مناطق خشک، مطالعه موردی: مناطق حسین زهی و نالینت شهرستان چابهار. نشریه علمی – پژوهشی مهندسی و مدیریت آبخیز، جلد 9، شماره 3، ص 317-308.
  • حسین زاده، محمد مهدی، نصرتی، کاظم، خلجی، سمیه و درفشی، خبات. 1395. گسترش فرسایش خندقی و طبقه بندی آن در حوضه آبخیز رباط ترک دلیجان. پژوهش‌های ژئومورفولوژی کمی. سال پنجم شماره 2.
  • خوجه، ج. قدوسی، جمال و اسماعیلی، رضا. 1391. بررسی ارتباط خصوصیات فیزیکی و شیمیایی خاک و گسترش فرسایش خندقی در حوضه آبخیز نمره قره قوزی استان گلستان. نشریه پژوهشنامه مدیریت حوزه آبخیز. شماره 5، 41-27.
  • رستمی زاده، قباد، سلاجقه، علی، نظری سامانی، علی اکبر و قدوسی، جمال. 1393. تعیین عوامل موثر در ژئومتری فرسایش خندقی مطالعه موردی: شهرستان دره شهر. فصل نامه علمی پژوهشی، پژوهش‌های فرسایش محیطی، سال چهارم، شماره 13، 61-50.
  • زنجانی جم، م. صوفی، مجید، بیات، رضا و رسولی، مسعود. 1392. بررسی خصوصیات شکل - اقلیم شناسی خندق‌ها به منظور طبقه بندی مناطق خندقی شده در استان زنجان. نشریه پژوهش‌های آبخیزداری. شماره 99: 2-12.
  • صوفی، مجید. 1383. بررسی ویژگی‌های مورفوکلیماتیک خندق‌های استان فارس گزارش نهایی طرح تحقیقاتی، پژوهشکده حفاظت خاک و آبخیز داری، شماره ثبت 1153/133و83 ص.
  • طرح توسعه و عمران ناحیه جنوب فارس، وزارت مسکن و شهر سازی، مرداد1386. ص98.
  • علیزاده، امین، 1368. فرسایش و حفاظت خاک (تالیف آر. پی. سی مورگان ). انتشارات آستان قدس رضوی. 258 ص.
  • غیاثوند، احمد، 1378. کاربرد آمار و نرم افزار SPSS در تحلیل داده‌ها. نشر لویه: متفکران. ص 158- 176.
  • محمد ابراهیمی، مریم، جوادی، محمد رضا و وفاخواه، مهدی. 1394. بررسی ارتباط عوامل موثر خاکی در ایجاد فرسایش خندقی خطی در حوزه آبخیز آق امام. نشریه پژوهش‌های خاک (علوم خاک و آب)، الف، جلد 29 شماره 4.
  • مکرم، مرضیه، محمودی، علیرضا. 1395. بررسی ویژگی‌های مورفومتری خندق‌ها و ارتباط آن با ویژگی‌های خاک. پژوهش‌های ژئومورفولوژی کمی، سال پنجم، شماره 3. 145-133.
  • نظری سامانی، علی اکبر، توکلی، فاطمه، احمدی، حسن و راهی، غلامرضا. 1393. تعیین عوامل موثر بر رشد طولی فرسایش خندقی (مطالعه موردی: حوضه آبخیز دره کره). نشریه مرتع و آبخیزداری، مجله منابع طبیعی ایران، دوره 67، شماره 1، 126-117.
    • Crouch, r. j., megarity, j. w and storrier r. r. 1986. Tunnel formation processes in the riverina area of n.s.w. Australia, earth surface processes and landforms, no: 11, pp. 157-168.
    • Conoscenti, C., Agnesi, V., Angileri, S., Cappadonia, C., Rotigliano, E., Märker, M.,(2014),"A GIS-based approach for gully erosion susceptibility modelling: a test in Sicily, Italy",Environmental Earth Sciences, 70 (3): 1179-1195.
    • Evens, M. & Lindsay, J., 2010,"High resolution quantification of gully erosion in upland peatlands at the landscape scale", Earth Surface Processes and Landforms, Vol. 35(8): 876-886.
    • Frankl, A., J. Poesen, M. Dapper, U. Gent, M. Haile and J. Nyssen. 2011. Assessing gully headcut retreat rates in the semi-arid highlands of northern Ethiopia. IAG/AIG Regional Conference, Geomorphology for Human Adaptation to Changing Tropical Environments. Addis Ababa, Ethiopia.
    • Giménez, R., I. Marzolff, M.A. Campo, M. Seeger, J.B. Ries, J. Casalí and J. Álvarez-Mozos. 2009. Accuracy of high-resolution photogrammetric measurements of gullies with contrasting morphology. Earth Surface Processes and Landforms, 34: 1915–1926.
    • Heed,b.h.1971.characteristicsand processes of soil pipping in gullies,rockyMountain forest and ronge Experiment Station,Forest Service –U. S.Dept.ofAgreculture.
    • Hailu, K.A., A. Belayneh, G. Muuz and A. Baye. 2015. Gully morphology and rehabilitation measures in different agroecological environments of north-western Ethiopia. Applied and Environmental Soil Science, 2015: 1-8.
    • Igwe, C.A.2012 Gully erosion in Southeastern Nigeria, Role of Soil properties and environmental factors. Chapter 8, Intech.
    • Imeson, a. c and kwaad, f. j. p. m. 1980. Gully types and gully prediction, KNAG geografisch tijdschrift XIV5, pp. 430-441.
    • Ireland, h. a., sharpe , c. f. s. and eargle, d. h. 1939. Principles of gully erosion in the piedment of south carolina. USDA technological bulletin 633. 142pp.
    • Kumar shit, P., Gouri sankar, B., and Ramakrishna, M. 2013. Assessment of factors affecting ephemeral gully development in Badland topography. A Case Study at Garbheta Badland (Pashchim Medinipur), West Bengal, India. International Journal of GeoScience. 4:461–470.
    • Mansour, A. 2014. An assessment of gully erosion in Dutse Sahelian Zone of Jigawa state, Nigeria, and its adverse consequencies on the socio-economic development of the state. Journal of Agriculture and Environmental Sciences, 3(3): 17-25.
    • Obiefuna, G.I. and J. Adamu. 2011. Geological and geotechnical assessment of selected gully sites in Wuro Bayare Area NE Nigeria. Research Journal of Environmental and Earth Sciences, 4(3): 282-302.
    • Solomon Ehiz, O., and Omougbo, U. N. 2013. Evaluating factors responsible for gully Development at the University of Bennin. Journal of emerging trend in engineering and appllied science. 4:706-712.
    • Sigunga. D., J. Monyango, S. Asanuma and M. Kimura. 2011. Pedological perspective of gully erosion sites within Kendu escarpment-Sondu Miriu Region, West Kenya. African Journal of Environmental Science and Technology, 5(12): 1050-1059.
    • Schumm, s. a. 1956. The role of creep and rainwash on the retreat of badland sloppes, american journal of science, no: 254, pp. 693-706.
    • Veness, j.a. 1980. The role of flutting in gully extension the journal of soil conservation service of new south wales, no: 36, vol. 2, pp. 100-108.