Evaluating Geotourism Capabilities of Kermanshah County Using a Hybrid ANP-WLC Approach
Document Type : Original Article
Authors
1
Department of Physical Geography, Faculty of Geographical Sciences, Kharazmi University,Tehran, Iran.
2
Department of Geomorphology, Faculty of Earth Sciences, Damghan University, Iran.
10.22034/gmpj.2026.558487.1592
Abstract
چکیده مبسوط
مقدمه
ژئوتوریسم بهعنوان یکی از شاخههای نوین و پایدار گردشگری، بر پایهی میراث زمینشناسی، ژئومورفولوژیکی و مناظر طبیعی شکل گرفته و هدف اصلی آن ترویج فرهنگ حفاظت از طبیعت، آموزش عمومی و توسعهٔ اقتصادی محلی است. با توجه به موقعیت جغرافیایی منحصربهفرد شهرستان کرمانشاه در زون زاگرس چینخورده و مرتفع، این منطقه از تنوع بالایی در اشکال زمینریختی، سازندهای آهکی، چشمههای کارستی، غارها، لندفرمهای صخرهای و جاذبههای تاریخی-طبیعی مانند طاقبستان برخوردار است. با این وجود، این پتانسیلهای گردشگری بهطور سیستماتیک مورد ارزیابی و بهرهبرداری قرار نگرفتهاند. هدف پژوهش حاضر، ارائه یک مدل ترکیبی برای ارزیابی قابلیتهای ژئوتوریسم شهرستان کرمانشاه و شناسایی پهنههای مستعد برای توسعهٔ زمینگردشگری است.
روش شناسی :
پژوهش حاضر از نظر هدف، کاربردی و از نظر ماهیت، توصیفی-تحلیلی با رویکرد فضایی است. دادههای کیفی از طریق پرسشنامه مقایسات زوجی مبتنی بر طیف ۱ تا ۹ ساعتی و دادههای مکانی از سازمان نقشهبرداری کشور، سازمان زمینشناسی و تصاویر ماهوارهای گوگل ارث تهیه گردید. پایایی ابزار نیز با محاسبه نرخ ناسازگاری (CR) در ماتریسهای ANP بررسی گردید که مقدار آن در تمامی سطوح کمتر از 1/0 به دست آمد که نشاندهنده سازگاری قابلقبول قضاوتهای خبرگان است. دادهها از طریق روشهای کتابخانهای (شامل مرور ادبیات، دادههای اقلیمی همدیدی، نقشههای زمینشناسی و نقشههای کاربری زمین) و کار میدانی (مشاهده مستقیم و تهیه فهرست جاذبههای ژئوتوریسم) جمعآوری شد. برای ارزیابی فضایی چند معیاره، از مدل ترکیبی ANP-WLC استفاده شده است. 9 معیار کلیدی - بارش، شیب، زمینشناسی، نزدیکی به جاذبههای گردشگری، فاصله از جادهها، فاصله از سکونتگاهها، فاصله از رودخانهها، فاصله از چشمهها و کاربری اراضی/مناطق حفاظتشده- شناسایی و در چهار خوشه موضوعی: اقلیمی، ژئومورفولوژیکی، اجتماعی-اقتصادی و محیطی گروهبندی شدند. وزن معیارها با استفاده از ANP در نرم افزار SuperDecisions تعیین شد، در حالی که تجزیه و تحلیل فضایی و ادغام لایه ها با استفاده از مدل WLC در محیط ArcGIS انجام شد.
بحث و یافته ها
پس از تهیه هر کدام از نقشه های لازم در فرآیند ارزیابی و همچنین تعیین وزن آنها و محاسبه وزن پارامترها و تشکیل ابرماتریسهای سهگانه (ابر ماتریس غیر وزنی، ابر ماتریس وزنی و ابر ماتریس حدی) با استفاده از مدل ANP وزن عناصر (گزینهها) مربوط به هر خوشه با استفاده از مدل ترکیب خطی وزنی(WLC) از طریق رابطه(4-1) محاسبه شد(جدول3 ).
Sij=∑WkXijk
براساس نتایج جدول مذکور از بین عناصر و گزینههای مورد مطالعه به منظور ارزیابی توان ژئوتوریسمی شهرستان کرمانشاه، گزینه(عنصر) وجود اقلیم مناسب از جمله بارندگی با دارا بودن وزن 2532/0 دارای بیشترین وزن است. همچنین عناصر فاصله از رودخانه، فاصله از جاذبههای گردشگری، سنگشناسی و فاصله از مناطق مسکونی و به ترتیب با دارا بودن وزن 2241/0، 2135/0، 1833/0 و 1684/0 به لحاظ اهمیت در مراحل بعدی قرار گرفتهاند.
نتایج مدلسازی نشان داد که 4/78٪ از مساحت منطقه در طبقه پتانسیل کم، 4/8٪ متوسط، 8/6٪ زیاد و 4/6٪ بسیار زیاد قرار گرفته است. بیشترین تمرکز پهنههای با پتانسیل بالا در نواحی شمالشرقی و جنوبی شهرستان مشاهده میشود. توزیع فضایی وزن معیارها نیز نشاندهنده برتری شاخصهای بارش (۲۵۳۲/0)، فاصله از آبراههها (۲۲۴۱/0) و مجاورت با جاذبههای ژئوتوریستی (۲۱۳۵/0) است. این الگوهای فضایی بازتابدهنده تأثیر همزمان معیارهای زمینساختی، هیدرولوژیک و دسترسی است. مقایسه با مطالعات مشابه نشان میدهد که تلفیق ANP با WLC نسبت به روشهای ایستا مانند AHP، حساسیت بالاتری در شناسایی تعاملات محیطی دارد. نتایج پژوهش نشان داد که منطقه مورد مطالعه از نظر دارا بودن پتانسیل ژئوتوریسمی به چهار پهنه دارای پتانسیل کم، متوسط، زیاد و خیلی زیاد تقسیم شده است. به طوری که این پهنهها به ترتیب 4/78 درصد (3/74 کیلومترمربع) ، 4/8 درصد (3/8 کیلومترمربع) زیاد 8/6 (3/6 کیلومترمربع) و خیلی زیاد 4/6 (1/6 کیلومترمربع) از مساحت شهرستان کرمانشاه را به خود اختصاص دادهاند. به بیانی دیگر بیش از 12 درصد مساحت منطقه مورد مطالعه دارای پتانسیل زیاد و خیلی زیادی برای توسعه ژئوتوریسم است. همچنین به لحاظ پراکندگی مکانی مناطق مناسب و توانمند بایستی عنوان نمود که مناطق شمال شرق و جنوب شهرستان کرمانشاه دارای بیشترین توانایی و پتانسیل به منظور توسعه ژئوتوریسم هستند.
نتیجه گیری
طی دهههای گذشته در کشور ایران صنعت گردشگری (که به عنوان پاکترین و پایدارترین صنعت جهان مطرح است) به دلایل متعددی چون تحریم اقتصادی، جنگ تحمیلی و بازسازی پس از آن تبلیغات منفی، اتکا به اقتصاد تک محصولی متکی بر صادرات نفت و عدم توجه به پتانسیلهای قوی و مؤثر در گردشگری، به دست فراموشی سپرده شده بود. اما پس از برنامه چهارم شاهد توجه بخش دولتی و خصوصی به منظور توسعه گردشگری و جاذبههای طبیعی (اکوتوریسم و ژئوتوریسم) بودهایم. تشکیل کمیتههای گردشگری، تعیین مناطق نمونه گردشگری به منظور جذب گردشگر در دستور کار سازمان «میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری» قرار گرفته است.
در بحث نتایج، اهمیت رویکرد ترکیبی ANP-WLC در ارزیابیهای چندمعیاره ژئوتوریسم برجسته میشود؛ چرا که این مدل ضمن در نظر گرفتن وابستگیهای متقابل بین معیارها (ویژگی ANP)، امکان تحلیل فضایی دقیق و انعطافپذیر را نیز فراهم میسازد. همچنین، نتایج این پژوهش با مطالعات مشابه در مناطق دیگر ایران (مانند دهگلان، بیستون و سیمره) همسو بوده و از این رو اعتبارپذیری بالایی دارد. با این حال، چالشهایی همچون عدم کافی بودن زیرساختهای گردشگری، فقدان تبلیغات مؤثر، عدم ثبت رسمی ژئوپارکها و کمبود سرمایهگذاری همچنان مانع از بهرهبرداری پایدار از این پتانسیلها شدهاند.
در نتیجهگیری، پژوهش حاضر با ارائه یک چارچوب روششناختی جامع، نشان داد که شهرستان کرمانشاه از ظرفیت بالایی برای توسعهٔ ژئوتوریسم برخوردار است. استفاده از نتایج این پژوهش میتواند بهعنوان اقدامی راهبردی در جهت برنامهریزیهای منطقهای، حفاظت از میراث ژئولوژیکی، جذب سرمایهگذاری و توسعهٔ گردشگری پایدار مورد استفاده قرار گیرد. برای دستیابی به این اهداف، همافزایی بین بخشهای دولتی، خصوصی و جوامع محلی، همراه با ایجاد زیرساختهای لازم، آموزش گردشگران، تهیهٔ نقشههای راهنما و ترویج فرهنگ ژئوتوریسم ضروری است. در نهایت، باید تأکید شود که وجود جاذبههای طبیعی، شرط لازم اما کافی برای توسعهٔ ژئوتوریسم نیست و موفقیت این مسیر مستلزم برنامهریزی هدفمند و پایدار در ابعاد اقتصادی، اجتماعی و زیستمحیطی است.
واژگان کلیدی: ژئوتوریسم، ژئوسایت، مدل ترکیبی ANP-WLC ، شهرستان کرمانشاه.
مقدمه
ژئوتوریسم بهعنوان یکی از شاخههای نوین و پایدار گردشگری، بر پایهی میراث زمینشناسی، ژئومورفولوژیکی و مناظر طبیعی شکل گرفته و هدف اصلی آن ترویج فرهنگ حفاظت از طبیعت، آموزش عمومی و توسعهٔ اقتصادی محلی است. با توجه به موقعیت جغرافیایی منحصربهفرد شهرستان کرمانشاه در زون زاگرس چینخورده و مرتفع، این منطقه از تنوع بالایی در اشکال زمینریختی، سازندهای آهکی، چشمههای کارستی، غارها، لندفرمهای صخرهای و جاذبههای تاریخی-طبیعی مانند طاقبستان برخوردار است. با این وجود، این پتانسیلهای گردشگری بهطور سیستماتیک مورد ارزیابی و بهرهبرداری قرار نگرفتهاند. هدف پژوهش حاضر، ارائه یک مدل ترکیبی برای ارزیابی قابلیتهای ژئوتوریسم شهرستان کرمانشاه و شناسایی پهنههای مستعد برای توسعهٔ زمینگردشگری است.
روش شناسی :
پژوهش حاضر از نظر هدف، کاربردی و از نظر ماهیت، توصیفی-تحلیلی با رویکرد فضایی است. دادههای کیفی از طریق پرسشنامه مقایسات زوجی مبتنی بر طیف ۱ تا ۹ ساعتی و دادههای مکانی از سازمان نقشهبرداری کشور، سازمان زمینشناسی و تصاویر ماهوارهای گوگل ارث تهیه گردید. پایایی ابزار نیز با محاسبه نرخ ناسازگاری (CR) در ماتریسهای ANP بررسی گردید که مقدار آن در تمامی سطوح کمتر از 1/0 به دست آمد که نشاندهنده سازگاری قابلقبول قضاوتهای خبرگان است. دادهها از طریق روشهای کتابخانهای (شامل مرور ادبیات، دادههای اقلیمی همدیدی، نقشههای زمینشناسی و نقشههای کاربری زمین) و کار میدانی (مشاهده مستقیم و تهیه فهرست جاذبههای ژئوتوریسم) جمعآوری شد. برای ارزیابی فضایی چند معیاره، از مدل ترکیبی ANP-WLC استفاده شده است. 9 معیار کلیدی - بارش، شیب، زمینشناسی، نزدیکی به جاذبههای گردشگری، فاصله از جادهها، فاصله از سکونتگاهها، فاصله از رودخانهها، فاصله از چشمهها و کاربری اراضی/مناطق حفاظتشده- شناسایی و در چهار خوشه موضوعی: اقلیمی، ژئومورفولوژیکی، اجتماعی-اقتصادی و محیطی گروهبندی شدند. وزن معیارها با استفاده از ANP در نرم افزار SuperDecisions تعیین شد، در حالی که تجزیه و تحلیل فضایی و ادغام لایه ها با استفاده از مدل WLC در محیط ArcGIS انجام شد.
بحث و یافته ها
پس از تهیه هر کدام از نقشه های لازم در فرآیند ارزیابی و همچنین تعیین وزن آنها و محاسبه وزن پارامترها و تشکیل ابرماتریسهای سهگانه (ابر ماتریس غیر وزنی، ابر ماتریس وزنی و ابر ماتریس حدی) با استفاده از مدل ANP وزن عناصر (گزینهها) مربوط به هر خوشه با استفاده از مدل ترکیب خطی وزنی(WLC) از طریق رابطه(4-1) محاسبه شد(جدول3 ).
Sij=∑WkXijk
براساس نتایج جدول مذکور از بین عناصر و گزینههای مورد مطالعه به منظور ارزیابی توان ژئوتوریسمی شهرستان کرمانشاه، گزینه(عنصر) وجود اقلیم مناسب از جمله بارندگی با دارا بودن وزن 2532/0 دارای بیشترین وزن است. همچنین عناصر فاصله از رودخانه، فاصله از جاذبههای گردشگری، سنگشناسی و فاصله از مناطق مسکونی و به ترتیب با دارا بودن وزن 2241/0، 2135/0، 1833/0 و 1684/0 به لحاظ اهمیت در مراحل بعدی قرار گرفتهاند.
نتایج مدلسازی نشان داد که 4/78٪ از مساحت منطقه در طبقه پتانسیل کم، 4/8٪ متوسط، 8/6٪ زیاد و 4/6٪ بسیار زیاد قرار گرفته است. بیشترین تمرکز پهنههای با پتانسیل بالا در نواحی شمالشرقی و جنوبی شهرستان مشاهده میشود. توزیع فضایی وزن معیارها نیز نشاندهنده برتری شاخصهای بارش (۲۵۳۲/0)، فاصله از آبراههها (۲۲۴۱/0) و مجاورت با جاذبههای ژئوتوریستی (۲۱۳۵/0) است. این الگوهای فضایی بازتابدهنده تأثیر همزمان معیارهای زمینساختی، هیدرولوژیک و دسترسی است. مقایسه با مطالعات مشابه نشان میدهد که تلفیق ANP با WLC نسبت به روشهای ایستا مانند AHP، حساسیت بالاتری در شناسایی تعاملات محیطی دارد. نتایج پژوهش نشان داد که منطقه مورد مطالعه از نظر دارا بودن پتانسیل ژئوتوریسمی به چهار پهنه دارای پتانسیل کم، متوسط، زیاد و خیلی زیاد تقسیم شده است. به طوری که این پهنهها به ترتیب 4/78 درصد (3/74 کیلومترمربع) ، 4/8 درصد (3/8 کیلومترمربع) زیاد 8/6 (3/6 کیلومترمربع) و خیلی زیاد 4/6 (1/6 کیلومترمربع) از مساحت شهرستان کرمانشاه را به خود اختصاص دادهاند. به بیانی دیگر بیش از 12 درصد مساحت منطقه مورد مطالعه دارای پتانسیل زیاد و خیلی زیادی برای توسعه ژئوتوریسم است. همچنین به لحاظ پراکندگی مکانی مناطق مناسب و توانمند بایستی عنوان نمود که مناطق شمال شرق و جنوب شهرستان کرمانشاه دارای بیشترین توانایی و پتانسیل به منظور توسعه ژئوتوریسم هستند.
نتیجه گیری
طی دهههای گذشته در کشور ایران صنعت گردشگری (که به عنوان پاکترین و پایدارترین صنعت جهان مطرح است) به دلایل متعددی چون تحریم اقتصادی، جنگ تحمیلی و بازسازی پس از آن تبلیغات منفی، اتکا به اقتصاد تک محصولی متکی بر صادرات نفت و عدم توجه به پتانسیلهای قوی و مؤثر در گردشگری، به دست فراموشی سپرده شده بود. اما پس از برنامه چهارم شاهد توجه بخش دولتی و خصوصی به منظور توسعه گردشگری و جاذبههای طبیعی (اکوتوریسم و ژئوتوریسم) بودهایم. تشکیل کمیتههای گردشگری، تعیین مناطق نمونه گردشگری به منظور جذب گردشگر در دستور کار سازمان «میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری» قرار گرفته است.
در بحث نتایج، اهمیت رویکرد ترکیبی ANP-WLC در ارزیابیهای چندمعیاره ژئوتوریسم برجسته میشود؛ چرا که این مدل ضمن در نظر گرفتن وابستگیهای متقابل بین معیارها (ویژگی ANP)، امکان تحلیل فضایی دقیق و انعطافپذیر را نیز فراهم میسازد. همچنین، نتایج این پژوهش با مطالعات مشابه در مناطق دیگر ایران (مانند دهگلان، بیستون و سیمره) همسو بوده و از این رو اعتبارپذیری بالایی دارد. با این حال، چالشهایی همچون عدم کافی بودن زیرساختهای گردشگری، فقدان تبلیغات مؤثر، عدم ثبت رسمی ژئوپارکها و کمبود سرمایهگذاری همچنان مانع از بهرهبرداری پایدار از این پتانسیلها شدهاند.
در نتیجهگیری، پژوهش حاضر با ارائه یک چارچوب روششناختی جامع، نشان داد که شهرستان کرمانشاه از ظرفیت بالایی برای توسعهٔ ژئوتوریسم برخوردار است. استفاده از نتایج این پژوهش میتواند بهعنوان اقدامی راهبردی در جهت برنامهریزیهای منطقهای، حفاظت از میراث ژئولوژیکی، جذب سرمایهگذاری و توسعهٔ گردشگری پایدار مورد استفاده قرار گیرد. برای دستیابی به این اهداف، همافزایی بین بخشهای دولتی، خصوصی و جوامع محلی، همراه با ایجاد زیرساختهای لازم، آموزش گردشگران، تهیهٔ نقشههای راهنما و ترویج فرهنگ ژئوتوریسم ضروری است. در نهایت، باید تأکید شود که وجود جاذبههای طبیعی، شرط لازم اما کافی برای توسعهٔ ژئوتوریسم نیست و موفقیت این مسیر مستلزم برنامهریزی هدفمند و پایدار در ابعاد اقتصادی، اجتماعی و زیستمحیطی است.
واژگان کلیدی: ژئوتوریسم، ژئوسایت، مدل ترکیبی ANP-WLC ، شهرستان کرمانشاه.
Keywords
اراده کل فرهنگ و ارشاد اسلامی کرمانشاه(1400)، معرفی استان کرمانشاه، Kermanshah.farhang.gov.ir.
اکبریان، محمد(1400). ارزیابی اثرات زیستمحیطی توسعه ژئوتوریسم در جزیره هرمز. پژوهشهای ژئومورفولوژی کمّی،10(1)، 20-39. https://doi.org/ 10.22034/gmpj.2021.266888.1248
امری کاظمی، علیرضا(1388). اطلس توانمندیهای ژئوتوریسم ایران، انتشارات سازمان زمینشناسی و اکتشافات معدنی کشور، مجری طرح پایگاه دادههای علوم زمین کشور.
بابلی موخر، حمید و نگهبان، سعید.(1401)معرفی و قابلیت سنجی توان های ژئوتوریسم شهرستان بهمئی با استفاده از مدل های Pereira، جغرافیای طبیعی، 15(57). 90-63. https://civilica.com/doc/1631743
ثروتی، محمدرضا؛ کزازی، الهام(1385). ژئوتوریسم و فرصت برنامهریزی آن در استان همدان، فضای جغرافیایی، 16، 1-37. magiran.com/p640674
جمینی، داود؛ جوان، فرهاد و حیدریان، بیتا(1404). بررسی و مقایسه اثرات ژئوتوریسم و شناسایی عوامل مرتبط با آن در سکونتگاههای روستایی غرب ایران. فضای جغرافیایی، ۲۵ (۹۰)، صص۴۳-۶۵. http://geographical-space.iau-ahar.ac.ir/article-۱-۴۱۷۱-fa.html
راهداری، وحید؛ سفیانیان، علیرضا؛ پورمنافی، سعید؛ ملکی، سعیده؛ پورمردان، وحید(1401). ارزیابی چندمعیاره قابلیت طبیعتگردی به روش ترکیب خطی وزندار و ترکیب آن با روش فازی. گردشگری و توسعه، 11(4)، 19-31. https://doi.org/ 10.22034/jtd.2021.303942.2445
رجبی، معصومه؛ زنگنهتبار، زهرا ؛ روستایی، شهرام (1404). ارزیابی توان ژئوتوریسمی و ارائه الگوهای بهینه توسعه ژئوتوریسم (مطالعه موردی: استان کرمانشاه) . پژوهشهای ژئومورفولوژی کمّی،14(1)، 45-62. https://doi.org/ 10.22034/gmpj.2025.483525.1526
شایان، سیاوش، شریفیکیا، محمد و زارع، غلامرضا(1389). ارزیابی توانمندی ژئومورفوتوریستی لندفرمها براساس روش پرالونگ مطالعه موردی: شهرستان داراب، مطالعات جغرافیایی مناطق خشک، 2(2)، 73-91. https://jargs.hsu.ac.ir/article_161267.html
شریفی پیچون، محمد ؛ قادری، مهدیه(1401). ارزیابی قابلیتهای زمینگردشگری سایتهای ژئومورفولوژیکی کویری بر اساس روش کامنسکوی اصلاح شده (مطالعه موردی کویرهای استان یزد. پژوهشهای ژئومورفولوژی کمّی،11(3)، 180-199. https://doi.org/ 10.22034/gmpj.2022.346892.1358
عابدینی، موسی و کاظمی، اقدس(1391). ژئوتوریسم شهرستان کرمانشاه با رویکرد توسعه پایدار، اولین همایش ملی توسعه پایدار در مناطق خشک و نیمه خشک، ابرکوه،https://civilica.com/doc/177430.
فتوحی، صمد؛ تقیزاده، زهرا و رحیمی، دانا(1391). ارزیابی توانمندیهای ژئومورفوتوریستی لندفرمها براساس روش پرالونگ مطالعهی موردی: منطقه نمونه گردشگری بیستون، تحقیقات کاربردی علوم جغرافیایی،12(26)، 23-46. https://jgs.khu.ac.ir/article_5151.html
گلی مختاری,لیلا , نگهبان,سعید و شفیعی,نجمه . (1397). تحلیل مقایسه ای ژئودایورسیتی( تنوع زمین شناختی) در حوضه های شمال غربی استان فارس. پژوهشهای ژئومورفولوژی کمّی، 7(3)، 163-151.
مبرقعی، نغمه و قاسم پور، نگار(1391). کاربرد روش ترکیب خطی وزنی (WLC) و تحلیل سلسله مراتبی (AHP) در مکانیابی محل دفن پسماندهای شهری، دومین کنفرانس برنامهریزی و مدیریت محیط زیست، تهران. https://civilica.com/doc/147747
محمدمرادی، اصغر و اخترکاوان، مهدی(1388). روششناسی مدلهای تحلیل تصمیمگیری چند معیاره، آرمانشهر، 2()2)، 116-125. https://www.sid.ir/paper/202527/fa
مختاری، داود (1389). ارزیابی توانمندی اکوتوریستی مکانهای ژئوموفولولوژیکی حوضهی آبریز آسیاب خرابه در شمال غرب ایران به روش پرالونگ، جغرافیا و توسعه، 8(18)، 27-52. https://doi.org/ 10.22111/gdij.2010.1119
مقصودی، مهران؛ شمسیپور، علی و نوربخش، سیده فاطمه (1390). پتانسیلسنجی مناطق بهینهی توسعه ژئومورفوتوریسم(مطالعهی موردی: منطقه مرنجاب در جنوب دریاچه نمک)، پژوهشهای جغرافیایی طبیعی، 43()77)، 1-19. https://jphgr.ut.ac.ir/article_23626.html
مومنی، منصور و شریفی سلیم، علیرضا( 1390). مدلها و نرم افزارهای تصمیمگیری چند شاخصه، چاپ اول، انتشارات مولفین.
نجفی، اسماعیل و احمدی دهرشید، پارسا(1402). ارزیابی پتانسیل گردشگری شهرستان دهگلان با تأکید بر جاذبههای ژئوتوریسمی. مطالعات جغرافیایی مناطق کوهستانی، (14پیاپی 13)، 127-147. https://gsma.lu.ac.ir/article_707886.html
نجفی، اسماعیل؛ خسروی، شیوا (1400). بررسی و تحلیل عوامل موثر بر گردشگری شهرستان کرمانشاه با تأکید جاذبههای ژئوتوریسمی، هشتمین همایش ملی ژئومورفولوژی، کارکردها و ضرورتها، پنجم آبان 1400، دانشگاه تهران- دانشکده جغرافیا. https://civilica.com/doc/1382355/
نگهبان, سعید, درتاج, دیانا و رحیمی هرآبادی, سعید. (1397). ارزیابی قابلیت و ظرفیتهای گردشگری میراثهای زمینشناختی در محوطههای ژئوتوریستی (نمونه موردی: ژئومورفوسایتهای نمونه استان هرمزگان). فصلنامه علمی برنامه ریزی منطقه ای، 8(29)، 140-125. https:// 20.1001.1.22516735.1397.8.29.10.8
نظافت تکله، بهروز؛ نظامیوند چگینی، محمد؛ موسوی، سیده ندا و دهقانی، پریسا(1404). تحلیل و ارزیابی رقابتپذیری پتانسیلهای ژئوتوریستی و ژئومورفولوژیکی استان گیلان (مطالعه موردی: شهرستان ماسال، اولسبلنگاه، شاندرمن)، فصلنامه مطالعات توسعه پایداری شهری و منطقهای، 6(2)، 85-97. https://www.srds.ir/article_214781.html
یمانی، مجتبی؛ عظیمیراد، صمد و باقریسیدشکری(1391). بررسی قابلیتهای ژئوتوریسمی ژئومورفوسایتهای منطقه سیمره با استفاده از روش پرالونگ، جغرافیا و پایداری محیط، 2(1پیاپی 2)، 69-88 . https://ges.razi.ac.ir/article_174.html
Ahmadi, M., Derafshi, K., Mokhtari, D., Khodadadi, M. & Najafi, E.(2022). Geodiversity Assessments and Geoconservation in the Northwest of Zagros Mountain Range, Iran: Grid and Fuzzy Method Analysis. Geoheritage, 14, 132. https://doi.org/10.1007/s12371-022-00769-7.
Albani RA, Mansur KL, Carvalho IS, Santos WFS .(2020a). Quantitative evaluation of the geosites and geodiversity sites of João Dourado Municipality (Bahia-Brazil). Geoheritage ,12, 46. https://doi.org/10.1007/s12371-020-00468-1.
Aleksova, B. Milevski, I. Lukić, T. Marković, S. Manevska, I.(2025). Preliminary evaluation of Geosites for nature-based tourism in Mavrovo and Šar Planina National Parks, North Macedonia, International Journal of Geoheritage and Parks,13(3), 473-488. https://doi.org/10.1016/j.ijgeop.2024.11.013.
Ferrando, A. Faccini, F. Coratza, P. Reynard, E.(2025). The ‘management perimeter’: A proposal for effective conservation of geomorphosites, Geomorphology, Volume 472, 109591. https://doi.org/10.1016/j.geomorph.2025.109591.
Gupta, V., Anand, S., Wei, D., Wang, G., & Tripathi, S. C. (2024). Exploring applied sustainable strategies through geoheritage and geotourism: A systematic literature review. International Journal of Geoheritage and Parks, 12(4), 660-677. https://doi.org/10.1016/j.ijgeop.2024.07.001
D. Vujičić, M., A. Vasiljević, D., B. Marković, S., A. Hose, T., Lukić, T., Hadžić, O., & Janićević, S. (2011). Preliminary geosite assessment model (gam) and its application on Fruška gora mountain, potential geotourism destination of Serbia. Acta Geographica Slovenica, 51(2), 361–376. https://doi.org/10.3986/AGS51303.
Kubalíkova, L. and Kirchner, K..(2016). Geosite and Geomorphosite Assessment as a Tool for Geoconservation and Geotourism Purposes: a Case Study from Vizovická vrchovina Highland (Eastern Part of the Czech Republic), Geoheritage,8(1):5–14. DOI: 10.1007/s12371-015-0143-2.
Kubalíková, L. Kirchner, K.,2015.Geosite and Geomorphosite Assessment as a Tool for Geoconservation and Geotourism Purposes: a Case Study from Vizovická vrchovina Highland (Eastern Part of the Czech Republic). Geoheritage. DOI: 10.1007/s12371-015-0143-2.
Mokhtari, D. Roostaei, S. Khodadadi, M. Ahmadi, M. Ebrahimi, O & Shahabi, H.(2019). Evaluation of the Role of Environmental Education in Manesht and Ghelarang Geotourism Destination, Iran. Journal of Quality Assurance in Hospitality & Tourism, DOI: 10.1080/1528008X.2019.1616039.
Nyulas, J., Szep, R., & Bodor, Z. (2025). Twenty-five years of scientific production on geoparks: A bibliometric analysis. Sustainability, 17(5), 2218. https://doi.org/10.3390/su17052218.
Pereira, D, Pereira,P. Brilha, J. Santos, L.,2013. Geodiversity assessment of Paraná state (Brazil): an innovative approach. Environ Manag, 52: 541–552.https://doi.org/10.1007/s00267-013-0100-2.
Quesada-Valverde, M. E., & Quesada-Román, A. (2023). Worldwide trends in methods and resources promoting geoconservation, geotourism, and geoheritage. Geosciences, 13(2), 39. https://doi.org/10.3390/geosciences13020039
Sihotang, D. S., Suhud, U., & Handaru, A. W. (2025). Strengthening the Theoretical of Geotourism: A Systematic Literature Review. International Student Conference on Business, Education, Economics, Accounting, and Management (ISC-BEAM), 4(2). Retrieved from https://journal.unj.ac.id/unj/index.php/isc-beam/article/view/61593.
Tamang, L., Mandal, U., Karmakar, M., Banerjee, M., Ghosh, D.(2023). Geomorphosite evaluation for geotourism development using geosite assessment model (GAM): A study from a Proterozoic terrain in eastern India, International Journal of Geoheritage and Parks, Volume 11, Issue 1, Pages 82-99. https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2577444122000855.
