چکیده مبسوط

مقدمه

ژئوتوریسم به‌عنوان یکی از شاخه‌های نوین و پایدار گردشگری، بر پایه‌ی میراث زمین‌شناسی، ژئومورفولوژیکی و مناظر طبیعی شکل گرفته و هدف اصلی آن ترویج فرهنگ حفاظت از طبیعت، آموزش عمومی و توسعهٔ اقتصادی محلی است. با توجه به موقعیت جغرافیایی منحصربه‌فرد شهرستان کرمانشاه در زون زاگرس چین‌خورده و مرتفع، این منطقه از تنوع بالایی در اشکال زمین‌ریختی، سازندهای آهکی، چشمه‌های کارستی، غارها، لندفرم‌های صخره‌ای و جاذبه‌های تاریخی-طبیعی مانند طاق‌بستان برخوردار است. با این وجود، این پتانسیل‌های گردشگری به‌طور سیستماتیک مورد ارزیابی و بهره‌برداری قرار نگرفته‌اند. هدف پژوهش حاضر، ارائه یک مدل ترکیبی برای ارزیابی قابلیت‌های ژئوتوریسم شهرستان کرمانشاه و شناسایی پهنه‌های مستعد برای توسعهٔ زمین‌گردشگری است.

روش شناسی :

پژوهش حاضر از نظر هدف، کاربردی و از نظر ماهیت، توصیفی-تحلیلی با رویکرد فضایی است. داده‌های کیفی از طریق پرسشنامه مقایسات زوجی مبتنی بر طیف ۱ تا ۹ ساعتی و داده‌های مکانی از سازمان نقشه‌برداری کشور، سازمان زمین‌شناسی و تصاویر ماهواره‌ای گوگل ارث تهیه گردید. پایایی ابزار نیز با محاسبه نرخ ناسازگاری (CR) در ماتریس‌های ANP بررسی گردید که مقدار آن در تمامی سطوح کمتر از 1/0 به دست آمد که نشان‌دهنده سازگاری قابل‌قبول قضاوت‌های خبرگان است. داده‌ها از طریق روش‌های کتابخانه‌ای (شامل مرور ادبیات، داده‌های اقلیمی همدیدی، نقشه‌های زمین‌شناسی و نقشه‌های کاربری زمین) و کار میدانی (مشاهده مستقیم و تهیه فهرست جاذبه‌های ژئوتوریسم) جمع‌آوری شد. برای ارزیابی فضایی چند معیاره، از مدل ترکیبی ANP-WLC استفاده شده است. 9 معیار کلیدی - بارش، شیب، زمین‌شناسی، نزدیکی به جاذبه‌های گردشگری، فاصله از جاده‌ها، فاصله از سکونتگاه‌ها، فاصله از رودخانه‌ها، فاصله از چشمه‌ها و کاربری اراضی/مناطق حفاظت‌شده- شناسایی و در چهار خوشه موضوعی: اقلیمی، ژئومورفولوژیکی، اجتماعی-اقتصادی و محیطی گروه‌بندی شدند. وزن معیارها با استفاده از ANP در نرم افزار SuperDecisions تعیین شد، در حالی که تجزیه و تحلیل فضایی و ادغام لایه ها با استفاده از مدل WLC در محیط ArcGIS انجام شد.

بحث و یافته ها

پس از تهیه هر کدام از نقشه های لازم در فرآیند ارزیابی و همچنین تعیین وزن آنها و محاسبه وزن پارامترها و تشکیل ابرماتریس‌های سه‌گانه (ابر ماتریس غیر وزنی، ابر ماتریس وزنی و ابر ماتریس حدی) با استفاده از مدل ANP وزن عناصر (گزینه‌ها) مربوط به هر خوشه با استفاده از مدل ترکیب خطی وزنی(WLC) از طریق رابطه(4-1) محاسبه شد(جدول3 ).

Sij=∑WkXijk

براساس نتایج جدول مذکور از بین عناصر و گزینه‌های مورد مطالعه به منظور ارزیابی توان ژئوتوریسمی شهرستان کرمانشاه، گزینه(عنصر) وجود اقلیم مناسب از جمله بارندگی با دارا بودن وزن 2532/0 دارای بیشترین وزن است. همچنین عناصر فاصله از رودخانه، فاصله از جاذبه‌های گردشگری، سنگ‌شناسی و فاصله از مناطق مسکونی و به ترتیب با دارا بودن وزن 2241/0، 2135/0، 1833/0 و 1684/0 به لحاظ اهمیت در مراحل بعدی قرار گرفته‌اند.

نتایج مدل‌سازی نشان داد که 4/78٪ از مساحت منطقه در طبقه پتانسیل کم، 4/8٪ متوسط، 8/6٪ زیاد و 4/6٪ بسیار زیاد قرار گرفته است. بیشترین تمرکز پهنه‌های با پتانسیل بالا در نواحی شمال‌شرقی و جنوبی شهرستان مشاهده می‌شود. توزیع فضایی وزن معیارها نیز نشان‌دهنده برتری شاخص‌های بارش (۲۵۳۲/0)، فاصله از آبراهه‌ها (۲۲۴۱/0) و مجاورت با جاذبه‌های ژئوتوریستی (۲۱۳۵/0) است. این الگوهای فضایی بازتاب‌دهنده تأثیر هم‌زمان معیارهای زمین‌ساختی، هیدرولوژیک و دسترسی است. مقایسه با مطالعات مشابه نشان می‌دهد که تلفیق ANP با WLC نسبت به روش‌های ایستا مانند AHP، حساسیت بالاتری در شناسایی تعاملات محیطی دارد. نتایج پژوهش نشان داد که منطقه مورد مطالعه از نظر دارا بودن پتانسیل ژئوتوریسمی به چهار پهنه دارای پتانسیل کم، متوسط، زیاد و خیلی زیاد تقسیم شده است. به طوری که این پهنه‌ها به ترتیب 4/78 درصد (3/74 کیلومترمربع) ، 4/8 درصد (3/8 کیلومترمربع) زیاد 8/6 (3/6 کیلومترمربع) و خیلی زیاد 4/6 (1/6 کیلومترمربع) از مساحت شهرستان کرمانشاه را به خود اختصاص داده‌اند. به بیانی دیگر بیش از 12 درصد مساحت منطقه مورد مطالعه دارای پتانسیل زیاد و خیلی زیادی برای توسعه ژئوتوریسم است. همچنین به لحاظ پراکندگی مکانی مناطق مناسب و توانمند بایستی عنوان نمود که مناطق شمال شرق و جنوب شهرستان کرمانشاه دارای بیشترین توانایی و پتانسیل به منظور توسعه ژئوتوریسم هستند.

نتیجه گیری

طی دهه‌های گذشته در کشور ایران صنعت گردشگری (که به عنوان پاک‌ترین و پایدارترین صنعت جهان مطرح است) به دلایل متعددی چون تحریم اقتصادی، جنگ تحمیلی و بازسازی پس از آن تبلیغات منفی، اتکا به اقتصاد تک محصولی متکی بر صادرات نفت و عدم توجه به پتانسیل‌های قوی و مؤثر در گردشگری، به دست فراموشی سپرده شده بود. اما پس از برنامه چهارم شاهد توجه بخش دولتی و خصوصی به منظور توسعه گردشگری و جاذبه‌های طبیعی (اکوتوریسم و ژئوتوریسم) بوده‌ایم. تشکیل کمیته‌های گردشگری، تعیین مناطق نمونه گردشگری به منظور جذب گردشگر در دستور کار سازمان «میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری» قرار گرفته است.

در بحث نتایج، اهمیت رویکرد ترکیبی ANP-WLC در ارزیابی‌های چندمعیاره ژئوتوریسم برجسته می‌شود؛ چرا که این مدل ضمن در نظر گرفتن وابستگی‌های متقابل بین معیارها (ویژگی ANP)، امکان تحلیل فضایی دقیق و انعطاف‌پذیر را نیز فراهم می‌سازد. همچنین، نتایج این پژوهش با مطالعات مشابه در مناطق دیگر ایران (مانند دهگلان، بیستون و سیمره) همسو بوده و از این رو اعتبارپذیری بالایی دارد. با این حال، چالش‌هایی همچون عدم کافی بودن زیرساخت‌های گردشگری، فقدان تبلیغات مؤثر، عدم ثبت رسمی ژئوپارک‌ها و کمبود سرمایه‌گذاری همچنان مانع از بهره‌برداری پایدار از این پتانسیل‌ها شده‌اند.

در نتیجه‌گیری، پژوهش حاضر با ارائه یک چارچوب روش‌شناختی جامع، نشان داد که شهرستان کرمانشاه از ظرفیت بالایی برای توسعهٔ ژئوتوریسم برخوردار است. استفاده از نتایج این پژوهش می‌تواند به‌عنوان اقدامی راهبردی در جهت برنامه‌ریزی‌های منطقه‌ای، حفاظت از میراث ژئولوژیکی، جذب سرمایه‌گذاری و توسعهٔ گردشگری پایدار مورد استفاده قرار گیرد. برای دستیابی به این اهداف، هم‌افزایی بین بخش‌های دولتی، خصوصی و جوامع محلی، همراه با ایجاد زیرساخت‌های لازم، آموزش گردشگران، تهیهٔ نقشه‌های راهنما و ترویج فرهنگ ژئوتوریسم ضروری است. در نهایت، باید تأکید شود که وجود جاذبه‌های طبیعی، شرط لازم اما کافی برای توسعهٔ ژئوتوریسم نیست و موفقیت این مسیر مستلزم برنامه‌ریزی هدفمند و پایدار در ابعاد اقتصادی، اجتماعی و زیست‌محیطی است.



واژگان کلیدی: ژئوتوریسم، ژئوسایت، مدل ترکیبی ANP-WLC ، شهرستان کرمانشاه.