انجام ارزیابی کیفیت هیدرومورفولوژیکی رودخانه ها با هدف مدیریت و جلوگیری، از دست رفتن عملکرد طبیعی و ژئومورفولوژیکی آنها بسیار مهم است. برای جلوگیری از تخریب رودخانه‌ها و اکوسیستم‌های آبی نیاز است که چاره‌اندیشی شود و رویکردی برای حفاظت از محیط و عملکرد طبیعی رودخانه‌ها اتخاذ شود. رویکردهایی که در کشورهای پیشرو در زمینه احیاء رودخانه‌ها در نظر گرفته می‌شود همگی بروی حداکثر تلاش برای بازگشت به وضعیت قبل از دستکاری رودخانه است. در سال‌های اخیر، به دلیل گسترش شهرنشینی، تجاوز به حریم رودخانه، ساماندهی رودخانه با روش‌های سنتی مهندسی از جمله آبراهه سازی و مستقیم کردن رودخانه، تغییر کاربری اراضی، برداشت شن و ماسه از رودخانه و...آسیب‌های جدی را بر اکوسیستم رودخانه خرم‌رود وارد کرده است. کاهش مقطع جریان، کاهش زمان تمرکز حوضه، افزایش حجم رواناب و سیلاب، از بین رفتن محیط اکولوژیکی موجود در آب رودخانه از جمله مواردی هستند که ناشی از استفاده غیراصولی انسان‌ها از محیط طبیعی وسامانه رودخانه (حوضه و کانال رود) است. همه این عوامل، بر شرایط هیدرومورفولوژی رودخانه و عملکرد طبیعی آن تاثیر می‌گذارد و بنابراین نیاز به ارزیابی شرایط هیدرومورفولوژیکی رودخانه خرم‌رود احساس می‌شود. بر همین اساس در پژوهش حاضر،کیفیت هیدروژئومورفولوژی رودخانه خرم‌رود در بازه شهری خرم‌آباد مورد ارزیابی قرار گرفت. با استفاده از شاخص هیدروژئومورفولوژیکی IHG در طول مسیر اصلی رودخانه، به هفت (بازه) تقسیم و مقدار این شاخص برای هر بازه تعیین گردید. شاخص IHG تعداد 9 پارامتر را در سه گروه (کیفیت عملکرد رودخانه‌، مورفولوژی آبراهه، پوشش‌گیاهی کناررود) ارزیابی می‌کند. مقدار هر پارامتر بین 1 تا 10، متناسب با وضعیت طبیعی و عملکرد حوضه رودخانه قرار دارد.

مواد و روش‎ها: منطقه مورد مطالعه از شاخه‌های مهم رودخانه‌ی کشکان است که آب رودهای بخش وسیعی از شهرستان خرم آباد را جمع می‌کند و به رودخانه‌ی کشکان می‌ریزد. سرشاخه‌های این رودخانه رودهای ذهابی، آزادی و چم چقال از دامنه‌های کوه‌های ریمله و سفیدکوه در شمال و شمال غربی خرم آباد است. این رودخانه پس از گذشتن از داخل شهر خرم آباد در فاصله 30 کیلومتری به رودخانه‌ی کشکان می‌ریزد. میانگین بارش سالیانه این منطقه بین 450 الی 500 میلی‌متر در سال است. حوضه آبریز دارای ریزش نسبی بارش به صورت برف می‌باشد. بررسی نقشه‌های زمین شناسی منطقه نشان می‌دهد که بیش از نیمی از محدوده شهر (از شمال تا جنوب) را واحدهای آبرفتی در بر گرفته است. سازندهای که در منطقه رخنمون دارند از جمله سازندهای گورپی، امیران، کژدمی، بختیاری، کشکان، میشان و رسوبات پادگانه‌های آبرفتی است.

این پژوهش با توجه به شناسایی بازه‌های آسیب پذیر براساس ویژگی‌های هیدرولوژیکی، مورفولوژیکی و اکولوژیکی، و از طرف دیگر به دلیل بررسی تاثیر دخالت‌های انسانی بر ویژگی هیدروژئومورفولوژی رودخانه در محدوده‌های شهری و کاربرد نتایج حاصله در حوضه‌های مدیریت شهری و ارائه راهکار مدیریتی جهت احیا و ساماندهی رودخانه، جنبه کاربردی دارد. داده های مورد استفاده در این پژوهش شامل نقشه‌ توپوگرافی1:50000، نقشه زمین شناسی1:100000، مدل ارتفاعی رقومی (DEM) 5/12 متر و تصاویر Google Earth است. به منظور تکمیل فرآیند تجزیه و تحلیل تحقیق، بازدید میدانی از منطقه مورد مطالعه صورت گرفته است. برای برداشت پارامترهای از جمله عرض و عمق رودخانه از شاخص نقشه‌برداری و برای برداشت مختصات نقاط از دستگاه GPS استفاده گردید. در نهایت جهت دستیابی به اهداف تحقیق، ارزیابی و تحلیل هیدرومورفولوژیک رودخانه با استفاده از شاخص هیدروژئومورفولوژیکی (IHG) انجام شده است.

نتایج و بحث: در این تحقیق، شرایط هیدرومورفولوژیک رودخانه خرم‌رود در محدوده شهری با استفاده از شاخص هیدروژئومورفولوژی (IHG) مورد بررسی قرار گرفته است. بر اساس نتایج سه پارامتر کیفیت عملکردی رودخانه، کیفیت مورفولوژیکی و پوشش گیاهی حاشیه رودخانه، می توان نتیجه گرفت که به دلیل دخالت ها و فعالیت های انسانی از جمله گسترش فضای کالبدی شهری و ساخت و سازها در حاشیه رودخانه، احداث سازه ها و تقاطع های عرضی (سد، پل، پلچک)، ایجاد سطوح غیر قابل نفوذ، صاف کردن رودخانه، تغییر ابعاد کانال، تثبیت کانال و ... در حاشیه رودخانه، برداشت شن و ماسه دستخوش تغییرات شدید در شرایط عملکردی، مورفولوژیکی و پوشش گیاهی شده است.

نتیجه‎گیری: نتایج ارزیابی هیدروژئومورفولوژیکی در پرتو سه عامل - یعنی کیفیت عملکردی سیستم رودخانه‌ای، کیفیت مورفولوژی کانال و کیفیت کریدور ساحلی نشان می‌دهد که فشارهای انسانی تأثیرات متفاوتی بر کانال رودخانه و دشت سیلابی داشته است. بسته به ویژگی های خاص خود، سیستم رودخانه‌ای به مداخلات انسانی پاسخ متفاوتی می‌دهد. در خصوص کیفیت عملکردی، یافته ها نشان می دهد که اختلالات انسانی از جمله شهرنشینی، ساخت و ساز در دشت سیلابی و بستر رودخانه و استخراج شن و ماسه به طور مستقیم بر بستر رودخانه تأثیر گذاشته و کیفیت آن را کاهش داده است. کیفیت مورفولوژیکی نامناسب را می‌توان به مداخله انسان از طریق ساخت پل ها، استخراج شن و ماسه و ایجاد انحرافات و کانال ها نسبت داد. همه اینها تنوع زیستی و پوشش گیاهی طبیعی را تخریب کرده و پویایی و وضعیت اکولوژیکی رودخانه ها را در معرض خطر قرار داده است. عمده‌ترین دخالت‌های انسانی در حوضه رودخانه خرم‌رود که رودخانه را تحت تأثیر قرار داده است، احداث ساختمان‌های مسکونی، پروژه‌های عمرانی شهری (خیابان‌ها، پارک‌ها و بوستان‌ها)، استخراج بیش از حد شن و ماسه، احداث پروژه آبخیزداری (بدون در نظر گرفتن تغییرات رژیم جریان و رسوب‌گذاری، برهم زدن تعادل دینامیکی رودخانه) و ایجاد سطوح غیر قابل نفوذ. اکثر این دستکاری ها عواقب جبران ناپذیر و گاه مخربی دارند. از سوی دیگر، استخراج بی رویه شن و ماسه به برش جانبی رودخانه و پایین آمدن بستر رودخانه کمک کرده و تأثیرات نامطلوبی بر حاشیه رودخانه و مناطق رسوب‌گذاری طبیعی در بستر رودخانه داشته است. علاوه بر این، از دشت سیلابی برای پروژه های ساختمانی استفاده شده است. همه اینها وضعیت ناپایدار رودخانه را نشان می دهد که ناشی از سرعت فزاینده فعالیت های انسانی و از بین رفتن عملکرد طبیعی کانال رودخانه است. در مجموع، بررسی کیفیت هیدروژئومورفولوژیک رودخانه خرم‌رود در هفت دامنه محدوده شهری نشان می‌دهد که دامنه‌هایی که بیشتر تحت تأثیر مداخلات انسانی قرار گرفته‌اند، کیفیت بسیار پایین‌تری دارند و از حالت پایداری طبیعی خود خارج شده‌اند.