ارزیابی اثرات زیست‌محیطی توسعه ژئوتوریسم در جزیره هرمز

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

گروه جغرافیا. دانشکده علوم انسانی. دانشگاه هرمزگان,

10.22034/gmpj.2021.266888.1248

چکیده

ژئوتوریسم گزینه شاخص بخش گردشگری است که اهم اهداف آن، پایداری، افزایش سودمندی، کاهش اثرات مخرب حین استفاده از منابع زمین‌شناسی و ژئومورفولوژیک و ایجاد کمترین تغییرات در محیط طبیعی است. هدف از این پژوهش ارزیابی اثرات زیست‌محیطی توسعه ژئوتوریسم در جزیره هرمز است. برای نیل به این هدف، طی مطالعات کتابخانه‌ای و بازدیدهای میدانی، ویژگی‌های محیط طبیعی و انسانی جزیره هرمز به عنوان داده‌های پژوهش، در قالب فرم‌های شناسنامه مکان گردآوری شده و ارزیابی اثرات توسعه ژئوتوریسم بر پایداری محیط به روش RIAM اصلاح شده انجام گرفت. بر اساس نتایج، توسعه ژئوتوریسم آثار مثبت زیادی بر عدم مهاجرت جمعیت از جزیره، توسعه مشاغل، حفظ آثار تاریخی، آسایش مردم، توسعه زیرساخت‌ها، اقتصاد جوامع محلی و نیز تبادلات فرهنگی در جزیره داشته و باعث شده است که کیفیت اثرات بر محیط انسانی جزیره در طبقه متوسط تا خوب قرار گیرد. اگرچه محیط‌های فیزیکی و بیولوژیکی جزیره هرمز ماهیتاَ شکننده‌اند، ژئوتوریسم نه‌تنها خسارتی بر این اجزاء وارد نکرده، آثار مثبتی نیز بر آن‌ها داشته است. ژئوتوریسم، کمترین تغییرات را بر محیط فیزیکی باعث شده است. در مجموع با توجه به تغییرات جزئی و عمدتاَ مثبت محیط‌، می‌توان نتیجه گرفت که توسعه ژئوتوریسم در هرمز با اهداف اکوتوریسم و توسعه پایدار هماهنگ بوده و پتانسیل بالایی برای ایجاد اثرات سودمند زیست‌ محیطی در جزیره هرمز دارد. در این راستا با تقویت مدیریت و لحاظ ضوابط و استانداردهای خاص بهره‌برداری نشأت گرفته از ماهیت ژئوتوریسم می‌توان از اثرات جزئی مخرب آن کاسته و اثرات مثبتش بر محیط‌های طبیعی و انسانی جزیره را تقویت کرد.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Assessing the Environmental Impacts of Geotourism Development on Hormuz Island, Iran

نویسنده [English]

  • Mohammad Akbarian
Department of Geography. Faculty of Humanities. University of Hormozgan. Bandar Abbas. Iran
چکیده [English]

Extended Abstract

Introduction
Many economic analysts believe that after the oil and automotive industries, tourism is the third most important industry in the world (Ghaffari and Turki, 2009). Geotourism as a branch of ecotourism has many social, economic, cultural and environmental impacts on tourists and local communities. Geologically, Iran is one of the countries that have many capabilities for the development of geotourism. Which has a strong dependence on oil revenues, tourism for Iran can be a way to get rid of dependence on it and release of the mono-productive economy (Taghdisi et al., 2014).
An environmental impacts assessment is an assessment of the possible positive or negative impacts that a proposed project may have on the environment, together consisting of the natural, social and economic aspects (Padash, 2017). For Ecotourism Development, environmental impacts assessment is also necessary since any kind of development must be accompanied by consideration of system sustainability. The issues of development and the environment are single issue and are the common denominator of all environmental issues (Zolfaghari, 2013). This assessment allows decision makers to gain a better understanding of a specific project (Aslipour et al., 2014). Tourism projects are also involved in the preparation, implementation and operation of various activities that affect the environment. Since tourism and the environment are interdependent; Tourism development and management must be adapted to the environment in a way that does not lead to a decline in its quality (Ranjbarian and Ahmadi, 2000).
Salt domes are favorite geomorphological places for ecotourists. In salt domes, several morphological forms have been placed together. Hormuz Island, as a large salt dome, has interesting morphological features that are visited by tourists. Local people hold generally positive views of the measures necessary to achieve ecotourism; however, their intentions to engage in behaviors to support these measures do not entirely match with their positive views (Lai & Nepal, 2006). The aim of this study was assessing the environmental impact of the Hormuz Island from ecotourism development. Along with these goals, the environmental sustainability of the island had also been analyzed.

Methodology
Hormuz Island is located at the mouth of the Strait of Hormuz at the entrance of the Persian Gulf from the Oman Sea between 56° 25' - 56° 30' E and 27° 2' – 27° 6' N. The island of Hormuz is bounded on the northeast by Bandarabbas and on the southwest by the islands of Qeshm and Lark. The distance from Hormuz Island to Bandar Abbas is 18 km, to Qeshm Island is 18 km and to Lark Island is 18 km too. The distance of this island in the closest route to the main coast of the country is 5.5 km. Its area is about 45 square kilometers.
The research data include spatial distributions of landforms of Hormuz Island, cultural events, conservation, destruction, access, use, communications and infrastructure status, etc., which were collected using library studies and frequent field visits in the form of geomorphological place identification forms. Maps of geology and topography, GPS and modified RIAM models were used as research tools. The study was followed in the following steps:
In the first step, with the help of library studies and frequent field visits, the geotourism attractions of Hormuz Island were identified and geomorphic places identification cards were completed. In the second step, a matrix method was used to evaluate the environmental impacts of geotourism and ecotourism development. In this study, modified RIAM model was used. The required data of this model were collected by completing the identity cards of geomorphological places and used in the study.
In the third step, to analyze the sustainability development of geotourism of Hormuz Island, the output of the modified RIAM model and the equations based on it (Fricovsky et al., 2016) were used. The environmental ratings of the revised RIAM model have negative scores.

Results and Discussion
According to the results, the geotourism sites of Hormuz Island are located mainly around it with a short distance from the coast; they can be visited by a major ring road. These manly include the Salt Goddess, the Salt Cave, the Rainbow Valley, the Sculpture Valley, the Silver Beach, the Turtle Rock, and the Portuguese Castle.
Evaluating the impacts of ecotourism development in terms of modified RIAM factors, shows that geotourism development has a negligible beneficial effect on the island's physical environment, a moderate beneficial effect on eco-biological and a beneficial effect on the socio-cultural environment. In brief, ecotourism development has beneficial average effects on the island's environment. The numerical ranking of environmental sustainability is between 0.001 and 0.250. It means that the development of ecotourism in its current form is associated with very weak environmental sustainability level.

Conclusion
Although development of ecotourism in its current form is associated with very weak environmental sustainability level, considering the minor and mainly positive changes in the physical and biological environment of the island, it can be concluded that the development of geotourism in Hormoz is in line with the goals of ecotourism (TIES , 2015) and sustainable development and has a high potential for beneficial effects on the environment. Based on summarizing the research results, it seems that to avoid physical environment from any damages, the development of ecotourism in Hormuz Island should be accompanied by caution. In this regard, it seems that with proper management, more stable conditions for the environment (natural and human) of the island can be created.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Environmental impact assessment
  • Geotourism
  • Hormuz Island
  • RIAM Matrix
  • sustainable development
  • احمدی نوحدانی س.، مختاری کرچگانی ع.، ۱۳۹۸، اولویت‌های راهبردی توسعه اقتصادی با تاکید بر اکوتوریسم در شهرستان خور و بیابانک اصفهان، آمایش سیاسی فضا ۱ (۲)، صص۶۹-۷۶.
  • ارغوانی، ع.، صالحی سیچانی، م.، 1392، ارزیابی توانمندی ژئومورفوتوریستی چشم‌اندازهای ژئومورفولوژیک دره ابیانه به‌منظور توسعه گردشگری پایدار و حفاظت میراث زمین، اولین همایش ملی چشم‌انداز نطنز در الگوی معماری و شهرسازی اسلامی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد نطنز
  • اصلی‌پور، ح.،زاهدی، ش.، شریف‌زاده، ف.، قربانی‌زاده، و.، ۱۳۹۳، تبیین الگوی بومی تدوین خط‌ مشی‌های زیست‌محیطی کشور با استفاده از نظریه داده‌‌بنیاد، مجله اندیشه مدیریت راهبردی، شماره ۱۵، صص ۶۶-۴۱.
  • اکبریان، م. ۱۳۹۹، طرح تحقیقاتی ارزیابی قابلیت‌های ژئوتوریسمی و اثرات زیست‌محیطی توسعه بوم‌گردی در جزیره هرمز، دانشگاه هرمزگان، بندرعباس، ۱۱۹ص.
  • آقایی‌پور، ی.، رامشت، م.ح.، ۱۳۹۹، تحلیل ادبیات ژئوتوریسم در ایران (براساس تحلیل محتوای کمی مقالات ژئوتوریسم طی سال‌های 1396-1387،پژوهش‌های ژئومورفولوژی کمّی، دوره ۹، شماره ۱، صص ۵۱-۴۲.
  • پاپلی یزدی، م.ح.، سقایی، م.، 1385، گردشگری (ماهیت ومفاهیم)، چاپ دوم، انتشارات سمت، تهران.
  • تقدیسی، ا.، تقوایی، م.، پیری، س.، 1393، ارزیابی و سطح‌بندی دهستان‌های شهرستان دالاهو براساس توان منابع گردشگری درجذب گردشگر، فصل‌نامه تحقیقات جغرافیایی، شماره 115، صص 214-197
  • جدیدیان، ع.، تیموری، ر.، قربانی، ر.، 1393، تحلیلی بر تخریب باغات و فضاهای سبز شهری در فرایند گسترش شهری مطالعه موردی؛ باغشهر مراغه طی سال‌های 1373-1385،مطالعات و پژوهش‌های شهری و منطقه‌ای، ۶ (۲۲)، صص ۲۳-۴۲.
  • حدادی‌نیا، س.، دانه‌کار، ا.، عشقی، ک.، درویش‌صفت، ع.ا.، کابلی، م.، 1392، پهنه‌بندی گردشگری متکی به طبیعت و مبتنی بر معیارهای محیط‌زیستی: مطالعه موردی شهرستان خاتم، استان یزد، نشریه محیط‌زیست طبیعی، (۳) ۶۶، صص 300-285.
  • حسام، م.، شابهرامی، ا.، (1399). ارزیابی توان بوم‌شناختی استان گیلان جهت فعالیت‌های بوم‌گردی، مطالعات برنامه‌ریزی سکونتگاه‌های انسانی، ۱۵ (۲)، صص ۶۶۶.۶۷۶..
  • حیدرزاده م.، جعفری ورامینی، ا.، خوشنام، ه.، ۱۳۸۵،ارزیابی اثرات زیست محیطی پروژه‌های شهری، رهیافتی به سوی توسعه پایدار شهری، همایش ملی دوسالانه انجمن متخصصان محیط زیست ایران
  • دلیری، غ.، نوحه‌گر، ا.، 1399، بررسی اثرات محیط زیستی اکوتوریسم و جایگاه آموزش محیط زیست در کاهش اثرات مخرب آن (مطالعه موردی: استان خراسان جنوبی)، انسان و محیط زیست، ۱۸ (۳)، صص ۲۵-۴۱
  • ذوالفقاری، ح.، ۱۳۹۲، مبانی محیط زیست، انتشارات دانشگاه رازی کرمانشاه.
  • رشوند، س.، مصفایی، ج.، 1392، بررسی تأثیر روند فشار جمعیت انسانی بر محیط زیست مطالعهٔ موردی: زیرحوضه شورقزوین. انسان و محیط زیست، ۱۱ (۲)، پیاپی ۳۶، صص 41-55.
  • رنجبران، ب.، احمدی، م.، ۱۳۷۹، برنامه‌ریزی توریسم در سطح ملی و منطقه‌ای، چاپ اول، انتشارات جهاد دانشگاهی اصفهان، اصفهان.
  • سادات، م.، ذوقی، م.، کریمی، س.، امیری، م.، 1396، ارزیابی بوم‌گردشگری (اکوتوریسمی) پارک ملی کلاه قاضی با استفاده از الگوی برنامه‌ریزی راهبردی فریمن، جغرافیا و برنامه‌ریزی محیطی، ۲۸ (۴)، صص۱۰۷-۱۲۶، doi: 10.22108/gep.2017.97925.0
  • سقایی، م.، مسعودی، م.ب.،، 1393، اکوسیستم‌های طبیعی و اکوتوریسم با تاکید بر ایران، انتشارات مه‌کامه، تهران.
  • سقایی، م.،جوانبخت قهفرخی، ز.، ۱۳۹۲. تحلیلی بر آمار گردشگران و زایران داخلی ورودی به کلانشهر مشهد با استفاده از مدل های سری زمانی، تحقیقات کاربردی علوم جغرافیایی، شماره ۲۸. 
  • شایان، س.، زارع، غ.، شریفی‌کیا، م.، امیری، ش.، ۱۳۹۱، شناسایی و تحلیل اشکال ژئومورفولوژیکی مرتبط با تحوّل گنبدهای نمکی (مطالعه موردی: گنبد نمکی کرسیا دشت داراب)، پژوهش‌های ژئومورفولوژی کمی، دوره ۱، شماره ۱، صص ۸۶-۷۳.
  • شفیعی، زا،. 1397.، ارزیابی قابلیت‌های اکوتوریسم در مناطق حفاظت شده (مطالعه موردی: منطقه شکار ممنوع وحفاظت شده امروله (استان کرمانشاه، شهرستان کنگاور)، جغرافیا و روابط انسان، ۱ (۲)، صص ۱۰۸۱-۱۰۹۰.
  • عابدینی، م.، دانه‌کار، ا.، 1388، ارزیابی آثار زیست محیطی فعالیت‌های موجود در جزیره هرمز. دوازدهمین همایش ملی بهداشت محیط ایران، دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی، دانشکده بهداشت.
  • عنابستانی، ع.، گیاهی، ح.، جوانشیری، م.، 1397، بررسی و تحلیل آثار ایجاد اقامتگاه‌های بوم‌گردی بر توسعة سکونتگاه‌های روستایی (نمونه: روستای رادکان شهرستان چناران)، برنامه ریزی فضایی (جغرافی)، ۸ (۲)، صص ۱-۲۴، doi: 10.22108/sppl.2018.108017.1132
  • غفاری، ر.، ترکی هرچگانی، م.، 1388، نقش گردشگری در توسعة اجتماعی- اقتصادی مناطق روستایی استان چهارمحال و بختیاری: مطالعة موردی بخش سامان. فصلنامه روستا و توسعه، دوره ۱۲، شماره ۲، صص 126-113.
  • فخاری، س.، ۱۳۹۴، مدل‌سازی ژئومورفولوژیکی ژئوپارک‌ها به منظور توسعه پایدار (مطالعه موردی: ژئوپارک پیشنهادی منطقهه دماوند)، رساله دکتری دانشگاه خوارزمی به راهنمایی دکتر عزت‌اله قنواتی.
  • کاظمی، آ.، گیلی، م.ر.، ۱۳۹۷، ارزیابی اثرات زیست‌محیطی طرح گردشگری دره‌گردو اراک، گردشگری شهری، دوره ۵، شماره ۱، صص ۱۱۲-۱۰۱.
  • مدنی، س.، مقدمی، ش.، عابدین‌زاده، ن.، ملماسی، س.، ۱۳۹۵. مقایسه روش‌های RIAM ساده و اصلاح شده، علوم و تکنولوژی محیط زیست، دوره ۱۸، شماره ۱، صص۴۵ - ۵۹.
  • مرادی، ع.، رمضانی، ب.، ۱۳۹۸، ارزیابی اثرات زیست محیطی طرح‌های توسعه گردشگری در منطقه آزاد انزلی، فصلنامه جغرافیا و مطالعات محیطی، ۸ (۳۲)، صص۵۵-۶۶.
  • ممقانی‌نسب، ا.، 1391، ارزیابی اثرات توسعه گردشگری بر محیط زیست دریایی (مطالعه موردی: خلیج چابهار)، اولین همایش ملی توسعه سواحل مکُران و اقتدار دریایی جمهوری اسلامی ایران، دانشگاه دریانوردی و علوم دریایی چابهار، منطقه سوم نیروی دریایی راهبردی ارتش جمهوری اسلامی ایران-کنارک.
  • مهدوی، د.، فیض هفشجانی، م.، آهنکوب، م.، 1396، ارزشیابی و تحلیل جاذبه‌های زمین‌گردشگری (ژئوتوریستی) منطقة اردل برای توسعة صنعت گردشگری با الگوی نیکولاس، برنامه‌ریزی فضایی (جغرافیا)، ۷ (۱)، صص ۲۱-۴۰، doi: 10.22108/sppl.2017.102838.1053
  • یمانی، م.، نگهبان، س.، رحیمی هرآبادی، س.، علیزاده، م.، 1391، ژئوموفوتوریسم و مقایسه روش‌های ارزیابی ژئومورفوسایت‌ها در توسعه گردشگری (مطالعه موردی استان هرمزگان)، مجله برنامه‌ریزی و توسعه گردشگری، شماره 1، صص 104-83
  • Baba, A., 2005. Rapid impact assessment matrix (RIAM) method for the Tuzla Geothermal and Çan Thermal Power Plant in Çanakkale, Turkey, Fresenius Environmental Bulletin, 14(2), pp. 113-119.
  • Bricker, K., "The International Ecotourism Society", 2017. Travel and Tourism Research Association: Advancing Tourism Research Globally. 11.
  • https://scholarworks.umass.edu/ttra/2013marketing/White_Papers/11
  • Buckley, R., 2009. Ecotourism: Principles and practices, CABI, Tourism Text, 1st Ed, 368,‏https://books.google.com/books?id=qRzHNJgEiBEC.
  • Bülent Deniza,cigdem Kılıçaslana, Barıs Karaa, 2011. Tendü Hilal goktug, Erdinç Kutsal، Evaluation of the tourism potential of Besparmak Mountains in the respect of protection use balance,The 2nd International Geography Symposium GEOMED 2010, Procedia Social and Behavioral Sciences 19, pp. 250–257
  • Carcavilla, Luis, Durán, Juan José, García-Cortés, Ángel, López-Martínez, Jerónimo, 2009. Geological Heritage and Geoconservation in Spain: Past, Present, and Future, Geoheritage, 1, pp. 75–91
  • Ehsan, S., Begum, R.A. & Leman, M.S., 2016. ‘Competitive advantage of geotourism market in Malaysia: A comparison among ASEAN Economies’, Procedia – Social and Behavioral Sciences 219, 228–234. https://doi.org/10.1016/j.sbspro.2016.05.010
  • Feuillet, Thierry, Sourp, Eric, 2011. Geomorphological Heritage of the Pyrenees National Park (France):Assessment, Clustering,and Promotion of Geomorphosites, Geoheritage, 3, pp. 151–162
  • Fricovsky, B., Jagercikova,L., Bodis, D., 2016. Rapid Impact Assessment Matrix: Case Study for the Sliac Spa. Slovac Geol. Mag., 16(2), pp. 71-90.
  • Glasson, J. R.; Therirel, B. and Chadwick, A., 2005. Introduction to Environmental Impact Assessment, Routledge Taylor & Francis Group, London and NewYork.
  • Heggie, Travis W., 2009. Geotourism and Volcanoes: Health Hazards Facing Tourists at Volcanic and Geothermal Destinations, Travel Medicine and Infectious Disease, 7(5), pp. 257-261.
  • Hose, A.,T., 2007. Geotourism in Almeria Province,southeast Spain, preliminary communication, 55(3), pp. 259-276
  • Ijas, A., Kuitunen, M.T., Jalava, J., 2010. Developing the RIAM method (rapid impact assessment matrix) in the context of impact significance assessment, Environmental Impact Assessment Review, pp. 82-89.
  • Lai, P.,H., Nepal, S.,K., 2006. Local perspectives of ecotourism development in Tawushan Nature Reserve, Taiwan, Tourism Management, 27(6), pp. 1117-1129.
  • Ngwira, P.M., 2015. ‘Geotourism and geoparks: Africa’s current prospects for sustainable rural development and poverty alleviation’, in E. Errami, M. Brocx & V. Semeniuk (eds.), From geoheritage to geoparks, Case studies from Africa and beyond, pp. 25–33, Springer, Charm.
  • Ngwira, P.M., 2020. ‘A review of geotourism and geoparks: Is Africa missing out on this mechanism for the development of sustainable tourism?’ Geoconservation Research 2(1), 29–39.
  • Padash, A., 2017. Modeling of Environmental Impact Assessment Based on RIAM and TOPSIS for Desalination and Operating Units, Environment Energy and Economic, 1(1), pp. 75-88.
  • Pastakia, C.M. R. and Arne, J. 1998. The rapid impact assessment matrix (RIAM) for EIA. Environmental Impact Assessment Review,18, pp.461–482.
  • Reimold, U.V., Whitfield, G. & Wallmach, T., 2006. ‘Geotourism potential of Southern Africa’, in D. Newsome & R. Dowling (eds.), Geotourism: Sustainability, impacts and management, pp. 42–62, Elsevier, Oxford.
  • Solarska, A., Zdzisław, J., 2010. Geoheritage and Geotourism Potential of the Strzelin Hills (Sudetic Foreland, SW Poland), pp. 118-125.
  • The International Ecotourism Society, 2015. https://ecotourism.org/