تحلیل دینامیکی مخاطره سیلاب در مخروط افکنه‌های فعال با استفاده از مدل هیدرودینامیکی HEC-RAS و تکنیک GIS(مطالعه موردی: مخروط افکنه لیلان، شمال غرب ایران)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادگروه ژئومورفولوژی، دانشکده برنامه ریزی و علوم محیطی، دانشگاه تبریز.

2 دانشجوی دکتری ژئومورفولوژی، دانشکده برنامه‌ریزی و علوم محیطی، دانشگاه تبریز.

10.22034/gmpj.2021.131021

چکیده

هدف این پژوهش تحلیل دینامیکی مخاطره سیلاب در سطح مخروط افکنه لیلان می‌باشد. به همین منظور، بررسی مخاطره سیلاب بر رودخانه لیلان چای به طول 4/15 کیلومتر با استفاده از مدل هیدرولیکی HEC-RAS انجام گرفته است. جهت شبیه‌سازی جریان رودخانه و تهیه نقشه پهنه‌های سیلابی برای دبی‌های با دوره‌های بازگشت 2، 5، 10، 25، 50، 100، 200 و 500 ساله از آمار دبی ایستگاه‌ هیدرومتری شیرین کند استفاده شده و دبی‌های پیک برای دوره‌های بازگشت مختلف پیش‌بینی شده است. به منظور هم‌پوشانی نقشه‌های پهنه‌های سیلابی با کاربری‌های منطقه از تصویر ماهواره‌ای لندست 8 سنجنده OLI جهت تهیه نقشه کاربری منطقه استفاده شده و نقشه کاربری با استفاده از روش طبقه‌بندی نظارت‌شده و الگوریتم حداکثر احتمال در نرم‌افزار ENVI تهیه شد. نقشه کاربری اراضی منطقه نشان می‌دهد که بیش از 75 درصد مساحت منطقه شامل زمین‌های کشاورزی می‌باشد. نتایج هم‌پوشانی نقشه‌های پهنه‌های سیلابی با کاربری اراضی نشان می‌دهد که در صورت وقوع سیلاب با دبی پیش‌بینی شده برای دوره‌های بازگشت 2 و 5 ساله خطری زمین‌های کشاورزی و مناطق مسکونی حاشیه رودخانه را تهدید نمی‌کند. همچنین نتایج تحقیق نشان داد که با وقوع سیلابی با دوره بازگشت 25 سال، حدود 2/120 هکتار از زمین‌های کشاورزی و حدود 1/9 هکتار از مناطق مسکونی واقع در حاشیه رودخانه لیلان چای تحت تأثیر خطر سیل گرفتگی قرار دارند. بنابراین ضرورت دارد که اقدامات حفاظتی جهت جلوگیری از بروز خسارت‌های احتمالی جانی و مالی در صورت وقوع سیل در سطح منطقه صورت گیرد.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Dynamic Analysis of Flood Hazard in Active Alluvial fan using the HEC-RAS Hydrodynamic Model and GIS Technique (Case Study: Leilan Alluvial fans, Northwest of Iran)

نویسندگان [English]

  • davoud Mokhtari 1
  • Mohammad Hosein rezayi moghadam 1
  • somayyeh Moazzez 2
1 tabriz university
2 tabriz university
چکیده [English]

Introduction
The Leilan alluvial fan in the northwest of Iran has been exploited by humans due to its topographical, geological and climatic conditions and has established many cities (Leilan and Miandoab) and many villages on its surface. Over-use of alluvial fan capacity by its residents over many years has made the alluvial fan vulnerable to geomorphic hazards. The most important geomorphic hazards that threaten the alluvial fan are flood risk. The development of agriculture on the alluvial fan surface and river encroachment has increased the risk of flooding on the margins and floodplains of the Leilan Chai River. The flooding of the Leilan River in the spring causes a lot of damage to the farmland around the river. The Leilan alluvial fan is also at risk of flooding the Leilan Chai Seasonal River. The purpose of this study was to evaluate the flood risk dynamics at the surface of this alluvial fan. Therefore, the flood hazard assessment of the Leilan Chai River with a length of 15.4 km was carried out using HEC-RAS hydraulic model.
Methodology
The study area is located in thewestern and eastern Azerbaijan provinces, and the cities of Leilan and part of the Miandoab city are located on it. This alluvial fan is located between 36o 55′ 10″ to 37o 00′ 40″ N and 46o 06′ 17″ to 46o 17′ 17″ E. The following data, software, and methods were used to dynamically analysis flood risk and prepare flood risk maps with different return periods in the study area: - Landsat 8 OLI satellite image for 2019 (path and row 168-134). - Topographic maps 1: 20000 and 1: 25000 of the study area. - Digital Elevation Model (DEM) with 12.5 m spatial resolution. - Shirin Kand hydrometer station data including daily and monthly discharge. - HEC-RAS hydrodynamic software for simulating flood in alluvial fan surface. - HEC-GeoRAS extension to provide the required parameters for the HEC-RAS model. - ENVI software for land use mapping. - ArcGIS software to generate maps.
Results and discussion
HEC-GeoRAS extension was used in ArcGIS software to determine the geometric characteristics of the Leilan Chai River and The layers required for model implementation such as centerline, river banks (right and left bank), flood plain, cross-sections, bridges, and floodgates were prepared. Due to the floodgate on the river to perform flood simulation, the Leilan Chai River is divided into two reachs (upstream and downstream of the floodgate). In this research, after field surveys and gathering the required information, 151 cross-sections with a distance of 100 m and a width of 1000 m were created on Leilan Chai in ArcGIS software. It was also found in field surveys that in the second reach most of the rivers were occupied by humans and converted to agricultural land and as a result, the river width in this area was significantly lower than the first. Land use map and field studies were used to determine the coefficient of roughness in the bed and shores of the Leilan Chai river.
Conclusion
The present study, using the HEC-RAS hydrodynamic model, simulates the Leilan chai River flow on the Leilan alluvial fan during different return periods. The peak daily discharge data recorded at Shirin Kand hydrometer station were used to predict peak discharge values. Study of the flood maps show that flood risk does not pose a risk of flooding during the 2 and 5 year return periods of agricultural lands and residential areas around the river. But in return periods of 10 years or more, we see flooding of agricultural lands and residential areas around Leilan Chai. During the 25-year return period, 120.2 hectares of agricultural land and about 9.1 hectares of residential areas along the river are affected by the risk of flooding. The village of Mullah Shahabuddin is one of the areas developed along the river and as a result is at risk of flooding in the event of heavy rainfall. The most vulnerable areas are in the second reach due to the occupancy of the river bed by residents of the region and converting their marginal land into agricultural land and residential areas. Therefore, it is necessary to carry out a serious review of the riverbed in order to prevent accidents and the possible financial and casualties in the event of flooding in the Leilan Chai River, and that the river's privacy should not be further confiscated. It was also found in field surveys that in the second reach most of the rivers were occupied by humans and converted to agricultural land and as a result, the river width in this area was significantly lower than the first. Land use map and field studies were used to determine the coefficient of roughness in the bed and shores of the Leilan Chai river.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Dynamic analysis
  • Flood Zoning
  • HEC-RAS model
  • Leilan Alluvial fan
  • اسدی، م.، جباری، ا. و حصادی، ه.، 1398. مدل سازی سیلاب در مناطق خشک و نیمه خشک با بهره گیری از مدل HEC-HMS مطالعه موردی(حوضه آبریز سد استقلال میناب)، مجله پژوهش های ژئومورفولوژی کمی، سال هشتم، شماره3، صص33-17.
  • امیر احمدی، ا.، کرامتی، ص. و احمدی، ط.، 1390. ریز پهنه‌بندی خطر سیلاب در محدوده شهر نیشابور در راستای توسعه شهری، مجله پژوهش و برنامه‌ریزی شهری، سال دوم، شماره هفتم، صص110-91.
  • حسینی، س . م.، جعفربیگلو، م.، یمانی، م. و گراوند، ف.، 1394. پیش بینی سیلاب های تاریخی رودخانه کشکان با استفاده از مدل هیدرولیکی HEC-HMS ، مجله پژوهش های ژئومورفولوژی کمی، سال چهارم، شماره 1، صص 133-118.
  • دهقانی، م.، عباس نژاد، ا. و نگارش، ح.، 1395. بررسی خطر سیل و پهنه‌بندی آن در دشت بافت، جنوب شرقی ایران، مجله جغرافیا و آمایش شهری- منطقه‌ای، شماره 20، صص 152-141.
  • راد، م.، وفاخواه، م. و غلامعلی فرد، م.، 1397. پهنه‌بندی سیل با استفاده از مدل هیدرولیکی HEC-RAS در پایین‌دست حوضه آبخیز خرم‌آباد، مجله مخاطرات محیط طبیعی، دوره هفتم، شماره16، صص 226-211 .
  • رضایی مقدم، م . ح.، یاسی، م.، نیکجو، م ر. و رحیمی، م.، 1397. تحلیل مورفولوژیکی سیلاب‌های رودخانه قره‌سو با استفاده از مدل هیدرودینامیکی HEC-RAS (از روستای پیرازمیان تا تلاقی رودخانه اهر چای)، جغرافیا و مخاطرات محیطی، شماره 25، صص 15-1.
  • روستایی، ش.، موسوی، ر. و علیزاده گرجی، غ . ر.، 1396. تهیه نقشه پهنه بندی سیلاب حوضه آبخیز نکارود با استفاده از مدل SCS-CN و GIS/RS ، پژوهش های ژئومورفولوژی کمی، سال ششم، شماره1، صص118-108.
  • شیخ علیشاهی، ن.، جمالی، ع . ا. و حسن‌زاده نفوتی، م.، 1395. پهنه‌بندی سیل با استفاده از مدل هیدرولیکی رودخانه (مطالعه موردی : حوضه آبریز منشاد- استان یزد)، فصلنامه‌ی علمی – پژوهشی فضای جغرافیایی اهر، سال شانزدهم، شماره 53، صص96-77.
  • لشکری، ح .، رشیدی، ع. و رضایی، ع.، 1392. پهنه‌بندی سیلاب رودخانه زرینه‌رود با استفاده از مدل هیدرودینامیکی HEC-RAS در محیط GIS ، پژوهش‌های دانش زمین، سال سوم، شماره13 ، صص 51-68 .
  • مرادی، ا. و نعمت پور ایشگه، ج.، 1397. پهنه‌بندی روستاهای در معرض خطر سیلاب با استفاده از مدل HEC-RAS در محیط GIS (مطالعه موردی: روستای نظام‌آباد، شهرستان میاندوآب، استان آذربایجان غربی)، مطالعات جغرافیای انسانی نواحی ساحلی، سال دوم، شماره اول،صص 138-121.
  • Allen, J.R.L., 1965. A review of the origin and characteristics of recent alluvial sediments. Sedimentology, 5, 89–19.
  • Brunner, G.W., 2010. HEC-RAS River analysis system hydraulic reference manual, us army corps of engineers, version 4.1.
  • khalfallah ,C. B., & Saidi, S., 2018. Spatiotemporal floodplain mapping and prediction using HEC-RAS-GIS tools: Case of the Megerda river, Tunisia. Journal of African Earth Sciences, 142, 44-51.
  • Costa, J.E., & Fleisher, P.J., 1984. Physical geomorphology of debris flows. Developments and Applications of Geomorphology, Springer-Verlag, Berlin, 269–317.
  • Cowan, W. L., 1956. Estimating hydraulic roughness coefficients. Agricultural Engineering , 37,7, 473-475.
  • Zuniga, D., 2012. Flood dynamics, hazard and risks in an active alluvial fan system threatening Ciudad Juarez Chihuahua, Mexico. Ph.d thesis, Brunel University.
  • Pappenbergera, F., Bevena, K., Horrittb, M., & Blazkova, S., 2005. Uncertainty in the calibration of effective roughness parameters in HEC-RAS using inundation and downstream level observation. Journal of Hydrology, 302, 46–69.
  • FEMA (Federal Emergency Management Agency)., 2000. Guidelines for Determining Flood Hazards on Alluvial Fans., Available at: https://www.fema.org/library/.
  • Harvey, A., Mather, A.E., & Stokes, M., 2005. Alluvial fans: geomorphology, sedimentology,dynamics-introduction, a review of alluvial fan research. Geological Society Special Publication, London 251, 1–8.
  • Hirschboeck, K.K., Ely. L., & Maddox, R.A., 2000. Hydroclimatology of meteorologic floods. In: Wohl, E. (Ed.), Inland Flood Hazards: Human Riparian and Aquatic Communities. Cambridge University Press, Cambridge and New York, 39–72.
  • House, P.K., 2005. Using geology to improve flood hazard management on alluvial fans an example from Laughlin, Nevada. Journal of the American Water Resources Association, 41, 1431–1447.
  • Zelenakov, M., Rastislav, F., Slavomír, L., Weiss, E., Markovi, G., & Weiss, R., Flood risk modelling of the Slatvinec stream in Kruzlov village Slovakia. Journal of Cleaner Production, 212, 109-118.
  • McCuen, R. H., 1998. Hydrologic Analysis and Design. Prentice Hall, PTR, 814.
  • Mohaghegh, S., Mojaver, E., Meftahi, M., & Bahrebar, A., 2015. The Effect of Flood Zones of Maroon River on the Environment and around the River. MAGNT Research Report (ISSN. 1444-8939), 3, 1, 1450-1454.
  • Nharo,T., Makurira, H., & Gumindoga, W., 2019. Mapping floods in the Middle Zambezi Basin using Earth observation and hydrologicalmodeling techniques. Physics and Chemistry of the Earth, https://doi.org/10.1016/j.pce.2019.06.002.
  • Volker, H., Wasklewicz, X., & Ellis, M.A., 2007. A topographic fingerprint to distinguish alluvial fan formative processes. Geomorphology 88, pp34–45.